MỞ ĐẦU

Tháng 10 năm 2025. Tôi, Quỳnh, năm nay 38 tuổi, ngồi trước màn hình laptop cũ kỹ – chiếc laptop đã đi cùng tôi qua biết bao đêm thức trắng để theo dõi biểu đồ giá Bitcoin nhảy múa như con sóng điên cuồng. Mở ví điện tử ra, nhìn những con số còn lại, tôi chợt bật cười. Cười vì sự tương phản khôi hài giữa giấc mơ triệu phú năm xưa và con người tôi ngày hôm nay.

Đêm nay, một đêm mùa thu Hà Nội, gió lạnh len qua khe cửa sổ, tôi ngồi nhìn những con số trên màn hình và tự hỏi: 17 năm, liệu có đáng không? Liệu một người đàn ông gần 40 tuổi, chưa có nhà, chưa có xe…., chỉ có một ví điện tử với vài token lẻ tẻ, có thể nói mình thành công không?

Câu trả lời là không. Ít nhất, không theo cách mà xã hội định nghĩa. Nhưng nếu bạn hỏi tôi có hối hận không, tôi sẽ nói: “Có và không.”

Có, vì tôi đã lãng phí cả thanh xuân vào một thứ bay hơi như mây khói. Không, vì tôi đã sống một cuộc đời đủ đầy cảm xúc – từ niềm vui sướng khi thấy Bitcoin lên $1,000 lần đầu, đến nỗi đau tột cùng khi Mt. Gox sụp đổ và cuốn đi 50 BTC của tôi. Tôi đã khóc, đã cười, đã tuyệt vọng, đã hy vọng. Tôi đã sống với cường độ mà nhiều người không dám.

Tôi sinh năm 1987, thuộc thế hệ 8X – những người lớn lên cùng với Internet, chứng kiến sự chuyển mình từ mạng dial-up ù ù khò khò đến 4G/5G, từ Nokia 1280 đến iPhone, từ Yahoo Messenger đến Telegram. Tôi học lập trình từ cấp 3, viết blog từ năm 2005, và luôn tự cho mình là người “hiểu công nghệ”. Thế nên, khi Bitcoin xuất hiện, tôi đã nhảy vào ngay. Không phải vì tiền. Hay ít nhất, lúc đầu không phải vì tiền.

Sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, tôi là đứa trẻ của thập kỷ 90 – thế hệ chứng kiến Việt Nam chuyển mình từ bao cấp sang kinh tế thị trường. Tôi nhớ ngày đầu tiên nhà tôi có máy tính, một chiếc Pentium II với màn hình CRT khổng lồ, nặng như một cục đá. Tôi nhớ tiếng “kèn” của modem quay số, mất 5 phút để connect vào Internet, rồi bị ngắt sau 10 phút vì ba tôi gọi điện thoại.

Tôi lớn lên cùng với công nghệ. Yahoo Messenger, diễn đàn webtretho, blog trên 360.yahoo.com. Rồi Facebook xuất hiện năm 2008, thay đổi mọi thứ. Và cũng năm đó, một thứ khác xuất hiện, thay đổi cuộc đời tôi theo cách mà lúc đó tôi không thể ngờ tới: Bitcoin.

Tôi nhảy vào vì tò mò. Vì niềm tin vào một tương lai phi tập trung. Vì cái giấc mơ ngây ngô rằng công nghệ sẽ giải phóng chúng ta khỏi sự kiểm soát của chính phủ và các ngân hàng.

Nhưng thực tế thì… tôi đã trải qua địa ngục. Và thiên đường. Rồi lại địa ngục. Rồi lại thiên đường. Cứ vậy, vòng qua vòng lại, cho đến hôm nay.

17 năm. Từ 2008 đến 2025. Đủ để một đứa trẻ sinh ra và vào cấp 3. Đủ để tôi từ một thanh niên nhiệt huyết trở thành một người đàn ông đã trải đời, với mái tóc bạc lấm tấm và những nếp nhăn khóe mắt sâu hơn.

Tôi từng nắm giữ hơn 50 Bitcoin thời đầu, khi giá nó chỉ vài USD. Nếu giữ đến giờ, tôi đã là triệu phú đô la. Nhưng tôi đã bán hết. Mua lại. Rồi lại bán. Rồi lại mua. Mất tiền vào Mt. Gox. Mất tiền Bitconect, vào các ICO lừa đảo. Thắng lớn trong đợt tăng 2017. Rồi lại mất sạch trong mùa đông 2018.

Câu chuyện của tôi không phải là câu chuyện về việc “làm giàu nhờ Bitcoin”. Không, đó là câu chuyện về tình yêu – một tình yêu mù quáng, đau khổ, nhưng vẫn kiên định. Tình yêu với một ý tưởng. Tình yêu với niềm tin vào tự do tài chính. Tình yêu với một cộng đồng những kẻ điên khùng như tôi.

Cuốn sách này là hồi ký của tôi. Nhưng nó cũng là lịch sử của Bitcoin, của Ethereum, của toàn bộ thị trường cryptocurrency qua 17 năm. Tôi sẽ kể cho bạn nghe về những người hùng và những kẻ lừa đảo. Về những giấc mơ và những cơn ác mộng. Về Mt. Gox, về Sky Mining Việt Nam, về FTX. Về Elon Musk và Dogecoin. Về DeFi và NFT. Về những lần tôi khóc và những lần tôi cười.

Người bạn tôi – gọi anh ta là Tuấn – là một người thông minh. Anh ta tốt nghiệp đại học loại giỏi, làm kỹ sư IT cho một công ty nước ngoài, lương $2,000/tháng. Anh ta không phải là người dễ bị lừa.

Nhưng Sky Mining đã lừa được anh ta.

Tháng 4 năm 2018, Tuấn gọi điện cho tôi, hào hứng: “Tao vừa tìm được một cơ hội đầu tư đỉnh. Đào Bitcoin trên mây, lợi nhuận 300%/năm, hoàn vốn trong 4 tháng. Mày có muốn tham gia không?”

Tôi hỏi: “Công ty gì?”

“Sky Mining. Công ty khai thác Bitcoin lớn nhất Việt Nam. Họ có trại đào ở Trung Quốc, có hợp đồng với nhà sản xuất chip, blah blah…”

Tôi nghe và tôi biết ngay đây là scam. Tôi đã trải qua Bitconnect. Tôi biết một mô hình Ponzi khi nhìn thấy nó.

“Đừng làm,” tôi khuyên. “Đây là lừa đảo đa cấp.”

“Mày nói vậy vì mày ghen tị,” Tuấn cáu. “Tao đã kiếm được tiền từ đợt đầu rồi. Tao đã rút được lãi.”

“Đó là cách Ponzi hoạt động. Họ cho người đầu tiên rút tiền để thu hút người mới.”

Tuấn không nghe. Anh ta bỏ thêm 200 triệu đồng – toàn bộ tiền tiết kiệm – vào Sky Mining.

Tháng 7, Lê Minh Tâm biến mất. Văn phòng đóng cửa. Website không truy cập được. Telegram group bị xóa.

Tuấn mất 200 triệu.

Anh ta gọi cho tôi, khóc: “Sao mày không ngăn tao lại?”

“Tao đã cố,” tôi đáp. “Nhưng mày không nghe.”

Cho đến giờ, Tuấn vẫn không nói chuyện với tôi. Anh ta nghĩ tôi “ghen tị”. Hoặc có lẽ anh ta chỉ xấu hổ. Tôi không biết. Và tôi không liên lạc với anh ta nữa.

Đó là một trong những tổn thất lớn nhất của tôi trong crypto. Không phải tổn thất tiền bạc. Mà là tổn thất một người bạn.

Đây không phải là sách khuyên bạn đầu tư. Đây là lời thú tội của một kẻ điên đã dành cả thanh xuân cho một trò chơi nguy hiểm nhất thế giới.

Nếu bạn đang nghĩ đến việc bước vào thế giới crypto, hãy đọc câu chuyện của tôi. Và cầu xin thần Phật rằng bạn sẽ thông minh hơn tôi.

Vì tình yêu Bitcoin không dành cho người yếu đuối.

“In Satoshi we trust” – nhưng đừng trust bất cứ thứ gì khác.

[- Biểu đồ giá Bitcoin toàn bộ lịch sử (2009-2025)]

CHƯƠNG 1

KHỐI GENESIS – Nguồn Gốc Của Bitcoin (2008-2010)

Tháng 10 năm 2008. Tôi 21 tuổi, đang ngồi trong quán net gần nhà, cày cuốc World of Warcraft và tranh luận với bạn bè trên diễn đàn công nghệ về việc iPhone 3G có phải là “tương lai” hay không. Thế giới bên ngoài đang chao đảo. Lehman Brothers vừa sụp đổ. AIG xin được cứu trợ. Mọi người hoảng loạn về cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, còn tôi chỉ lo được rank Platinum trong Warcraft.

Nhưng có một bài post trên mailing list về mật mã học đã làm tôi dừng lại giữa trận đánh. Một người dùng tên “Satoshi Nakamoto” vừa đăng một file PDF với tiêu đề khiêm tốn: “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System”.

Chín trang. Chỉ có chín trang giấy.

Tôi nhớ như in cảm giác đó. Ngồi trong quán net lạnh lẽo, mùi mồ hôi quyện lẫn mùi thuốc lá, tiếng chuột click và bàn phím gõ vang khắp phòng. Tôi mở file PDF trên màn hình CRT cũ kỹ, zoom to chữ vì mắt kém, và bắt đầu đọc.

Trang đầu tiên, tôi không hiểu gì. Toàn công thức, sơ đồ, thuật ngữ kỹ thuật. Nhưng tôi cứ đọc tiếp. Trang hai, trang ba… đến trang năm, một điều gì đó trong đầu tôi “click”. Như một bóng đèn bật sáng. Như một câu đố bỗng có lời giải.

“Đây là cách để tạo ra tiền mà không cần ngân hàng!” tôi thì thầm. Anh chàng ngồi bên cạnh đang chơi Audition nhìn sang, thấy tôi nhìn chằm chằm vào một file PDF toàn chữ, lắc đầu: “Mày học bài à? Vô quán net mà học bài, thằng thần kink.”

Tôi không học bài. Nhưng tôi đang học về tương lai. Và tương lai đó, tôi tin, sẽ thuộc về những người hiểu được chín trang giấy này.

Nhưng chín trang đó đã thay đổi cuộc đời tôi và hàng triệu người khác.

Lúc đó tôi không hiểu hết. Tôi đọc qua, thấy toàn công thức toán học, thuật toán SHA-256, proof-of-work, và một đống thuật ngữ mật mã cao siêu. Nhưng có một điều tôi hiểu: đây là một hệ thống tiền tệ không cần ngân hàng, không cần chính phủ, không cần bất kỳ thằng cha nào ở giữa để kiểm soát.

Đối với một thằng trẻ như tôi – một thằng mới bước chân vào giới công nghê, mọi thứ đều mơ màng, nghiệp dư đầy lý tưởng và phản kháng – ý tưởng này chính là mơ ước. Tôi ghét ngân hàng từ lúc nhỏ (vì ba tôi từng bị vay ngân hàng với lãi suất cắt cổ). Tôi ko thích chính phủ kiểm soát mọi thứ. Tôi mơ về một thế giới tự do hơn, nơi quyền lực nằm trong tay người dân, không phải các tập đoàn và quan chức tham nhũng.

Tôi nhớ những cuộc tranh luận với ba tôi về Bitcoin. Ba là một người làm kế toán, cực kỳ thận trọng với tiền bạc. Khi tôi nói với ba về “đồng tiền kỹ thuật số không do chính phủ phát hành”, ba nhíu mày:

“Thằng này, nó không có chính phủ bảo hộ, không có gì đằng sau cả, mày tin nó làm gì?”

“Vì nó không cần chính phủ bảo hộ, ba ơi. Nó dựa vào toán học.”

“Toán học? Toán học trả tiền cơm cho mày à?”

Cuộc trò chuyện kết thúc bằng một cái lắc đầu của ba và một tràng cười của mẹ. Họ nghĩ tôi điên. Và có lẽ họ đúng.

Bitcoin là câu trả lời.

Hay ít nhất, tôi nghĩ vậy.

[Trang bìa Bitcoin Whitepaper gốc của Satoshi Nakamoto]

Satoshi Nakamoto – Bóng Ma Vĩ Đại Nhất Thế Kỷ 21

Cho đến tận hôm nay, không ai biết Satoshi Nakamoto là ai. Nam hay nữ. Một người hay một nhóm người. Người Nhật, người Mỹ, hay người Anh. Satoshi như một bóng ma, xuất hiện từ hư không, để lại một di sản vô giá, rồi biến mất không dấu vết.

Những gì chúng tôi biết về Satoshi đều đến từ các bài post trên diễn đàn BitcoinTalk và email với những người đầu tiên tham gia dự án. Ngôn ngữ của Satoshi mang giọng Anh Anh, nhưng giờ làm việc lại gợi ý một múi giờ Mỹ. Profile trên P2P Foundation nói Satoshi 37 tuổi, sống ở Nhật, nhưng không ai tin điều đó.

Có thuyết âm mưu rằng Satoshi là Nick Szabo – một nhà mật mã học đã đề xuất ý tưởng “bit gold” trước đó. Có người nói đó là Hal Finney – lập trình viên thiên tài đã nhận giao dịch Bitcoin đầu tiên. Có người còn nói đó là một nhóm người từ NSA hoặc CIA tạo ra để theo dõi giao dịch bất hợp pháp (lý thuyết này nghe điên khùng nhưng không hoàn toàn vô lý).

Năm 2016, có một người tên Craig Wright tự xưng là Satoshi, nhưng toàn bộ cộng đồng crypto đều coi ông ta như một trò hề. Wright không thể chứng minh quyền sở hữu các ví Bitcoin đầu tiên, và mọi “bằng chứng” ông ta đưa ra đều bị bác bỏ.

Satoshi cuối cùng gửi email lần cuối vào năm 2011, nói với một developer rằng ông/bà đã “chuyển sang làm việc khác”, rồi biến mất hoàn toàn. Ví Bitcoin của Satoshi – chứa khoảng 1 triệu BTC được khai thác từ những ngày đầu – vẫn nằm yên, không bao giờ bị động vào. Với giá Bitcoin hiện tại, đó là hàng chục tỷ USD, nhưng Satoshi không hề chạm vào.

Có người nói Satoshi đã chết. Có người nói Satoshi đang sống ẩn danh, quan sát đứa con tinh thần của mình phát triển. Tôi thì tin rằng Satoshi vẫn còn sống, và có lẽ đang cười nhạo toàn bộ cái rạp xiếc mà thị trường crypto đã trở thành.

3 Tháng 1, 2009 – Ngày Bitcoin Ra Đời

Đúng 77 ngày sau khi công bố whitepaper, vào ngày 3 tháng 1 năm 2009, Satoshi Nakamoto đã khai thác khối đầu tiên của blockchain Bitcoin – được gọi là “Khối Genesis” hay “Block 0”. Trong lòng khối này, Satoshi đã nhúng một dòng chữ:

“The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks”

Đó là tiêu đề từ tờ The Times của Anh ngày hôm đó, nói về việc Bộ trưởng Tài chính chuẩn bị tung gói cứu trợ thứ hai cho các ngân hàng đang bên bờ vực phá sản.

Dòng chữ này không chỉ là một timestamp chứng minh thời gian tạo ra khối – nó còn là một tuyên ngôn chính trị. Một lời chế giễu sắc bén về sự thất bại của hệ thống tài chính truyền thống. Một lời nhắc nhở rằng Bitcoin sinh ra từ tro tàn của cuộc khủng hoảng 2008, như một lựa chọn thay thế cho một hệ thống đã phản bội niềm tin của người dân.

Tôi không biết đến Bitcoin ngay lập tức. Phải đến cuối năm 2009, khi một người bạn trên diễn đàn công nghệ share link về dự án này, tôi mới bắt đầu để ý. Lúc đó Bitcoin chưa có giá. Không ai mua bán nó. Chỉ là một trò chơi thú vị cho những geek yêu thích mật mã học.

Tôi cài phần mềm Bitcoin Core, để máy tính chạy và khai thác (mining). Lúc đó mining Bitcoin dễ như ăn kẹo – chỉ cần một CPU laptop thường cũng có thể kiếm được vài BTC mỗi ngày. Không giống như bây giờ, khi cần cả một trại mining với hàng nghìn card đồ họa.

Sau một tuần để máy chạy, tôi có khoảng 20 BTC. Tôi không biết làm gì với chúng. Không ai biết làm gì với chúng. Chúng chỉ là những con số trên màn hình. Một thí nghiệm công nghệ thú vị, không hơn không kém.

Giao Dịch Đầu Tiên – Hal Finney và Satoshi

Ngày 12 tháng 1 năm 2009, chín ngày sau khi Khối Genesis được tạo ra, Satoshi đã gửi 10 BTC đến Hal Finney – một lập trình viên và là người đầu tiên tải phần mềm Bitcoin về máy (ngoài chính Satoshi). Đây là giao dịch Bitcoin đầu tiên trong lịch sử giữa hai người.

Hal Finney là một huyền thoại trong cộng đồng cy Pherpunk – những người tin rằng mật mã mạnh là chìa khóa bảo vệ tự do và quyền riêng tư trong kỷ nguyên số. Ông là một trong những người đầu tiên ủng hộ Bitcoin, chạy node, và trao đổi với Satoshi về cách cải thiện giao thức.

Năm 2014, khi Hal qua đời, cộng đồng Bitcoin đã tổ chức một buổi tưởng niệm trực tuyến. Hàng nghìn người tham gia. Mọi người chia sẻ câu chuyện về Hal, về sự tử tế và khiêm tốn của ông. Có một đoạn video ông quay năm 2013, khi cơ thể đã gần như hoàn toàn bại liệt, nhưng đôi mắt vẫn sáng lên khi nói về Bitcoin.

“Running Bitcoin,” ông viết trong tweet cuối cùng vào năm 2009, sau khi nhận giao dịch đầu tiên từ Satoshi. Chỉ hai từ. Nhưng hai từ đó đã thay đổi lịch sử.

Tôi không biết Hal. Nhưng tôi nợ ông. Chúng ta tất cả đều nợ ông.

Bi kịch là Hal Finney mắc bệnh ALS (bệnh teo cơ teo) vào năm 2009, ngay sau khi Bitcoin ra mắt. Ông từ từ mất khả năng vận động, nhưng vẫn tiếp tục đóng góp cho cộng đồng Bitcoin bằng cách giao tiếp qua máy tính điều khiển bằng mắt. Hal qua đời năm 2014, để lại một di sản to lớn và câu hỏi không lời đáp: Liệu ông có phải là Satoshi Nakamoto?

Tôi chưa bao giờ gặp Hal, nhưng tôi đã đọc hết các bài viết của ông trên diễn đàn. Ông là một người đàn ông tử tế, khiêm tốn, và đầy niềm tin vào tương lai của Bitcoin. Mỗi khi thị trường sụp đổ và tôi muốn bỏ cuộc, tôi lại nhớ đến Hal – người đã chiến đấu với căn bệnh tàn khốc nhưng vẫn không từ bỏ đam mê của mình.

Nếu Bitcoin là một tôn giáo, thì Satoshi là thần, còn Hal Finney là vị thánh đầu tiên.

Ngày Bitcoin Pizza Day – 22 Tháng 5, 2010

Hơn một năm sau khi Bitcoin ra đời, vẫn chưa ai dùng nó để mua gì cả. Không shop nào chấp nhận Bitcoin. Nó chỉ tồn tại trong thế giới ảo của những người đam mê công nghệ.

Cho đến khi Laszlo Hanyecz – một lập trình viên ở Florida – đăng một bài trên diễn đàn BitcoinTalk với nội dung khiêm tốn:

“Tôi sẽ trả 10,000 BTC cho bất kỳ ai giao cho tôi hai chiếc pizza.”

Ai đó ở Anh đã chấp nhận. Anh ta gọi điện thoại đến Papa John’s ở Florida, đặt hai chiếc pizza lớn, và giao đến địa chỉ của Laszlo. Laszlo chuyển 10,000 BTC cho anh ta. Vào thời điểm đó, 10,000 BTC trị giá khoảng 41 USD.

Ngày 22 tháng 5 năm 2010 đã trở thành “Bitcoin Pizza Day” – ngày được cộng đồng kỷ niệm hàng năm như một cột mốc lịch sử. Đó là lần đầu tiên Bitcoin được sử dụng để mua một hàng hóa vật lý trong thế giới thực.

Với giá Bitcoin hiện tại (khoảng $110,000 vào năm 2025), 10,000 BTC trị giá… hơn 1 tỷ USD.

Hai chiếc pizza đắt nhất lịch sử nhân loại.

Laszlo không hối hận. Trong một cuộc phỏng vấn nhiều năm sau, anh nói: “Ai cũng hỏi tôi có hối không. Nhưng nếu không ai dùng Bitcoin, nó sẽ chẳng bao giờ có giá trị. Tôi tự hào đã là người đầu tiên làm điều đó.”

Tôi thỉnh thoảng tưởng tượng Laszlo ngồi ăn hai chiếc pizza đó vào năm 2010. Liệu anh ta có nghĩ rằng 11 năm sau, vào năm 2025, 10,000 BTC sẽ trị giá 1 tỳ USD không? Liệu anh ta có ân hận không?

Trong một cuộc phỏng vấn, Laszlo nói: “Mọi người cứ hỏi tôi cảm thấy thế nào khi đã trả hơn 1 tỷ USD cho hai chiếc pizza. Nhưng lúc đó Bitcoin chưa có giá trị gì. Tôi đã giúp tạo ra giá trị đó bằng cách chứng minh rằng nó có thể được sử dụng. Tôi tự hào về điều đó.”

Tôi thì không rộng lượng như Laszlo. Nếu là tôi, chắc tôi đã khóc mỗi đêm khi nghĩ về 1 tỷ USD bay đi vì hai chiếc pizza.

Giá Bitcoin Lần Đầu Vượt $1 – Tháng 2 Năm 2011

Cuối năm 2010, Bitcoin bắt đầu xuất hiện trên các sàn giao dịch nhỏ lẻ. Giá dao động từ vài cent đến vài chục cent. Tôi vẫn giữ 20 BTC từ thời mining đầu tiên, cộng thêm mua thêm vài chục BTC nữa với giá rẻ như cho. Tổng cộng tôi có khoảng 50 BTC, tốn của tôi chưa đến 20 USD.

Tháng 2 năm 2011, Bitcoin chạm mốc $1 lần đầu tiên.

Tôi nhớ như in. Tôi đang ngồi trong quán cafe, mở laptop lên, thấy thông báo giá Bitcoin = $1.00 trên sàn Mt. Gox. Tôi gào lên “Ha ha, Dcm tao đã nói rồi mà, tao giỏi vãi nồi” giữa quán, mọi người nhìn tôi như nhìn một thằng điên.

50 BTC = $50. Đối với một sinh viên nghèo như tôi lúc đó, $50 là một món tiền. Đủ ăn cơm cả tuần. Đủ để mua vài quyển sách. Đủ để nạp game.

Nhưng tôi không bán. Vì tôi tin – một cách ngây thơ và đầy lý tưởng – rằng Bitcoin sẽ lên $10, rồi $100, rồi có thể $1,000.

Tôi đã đúng. Nhưng cái giá phải trả thì đắt hơn tôi nghĩ nhiều.

“Khi bạn nhìn vào vực thẳm, vực thẳm cũng nhìn lại bạn. Khi bạn nhìn vào biểu đồ Bitcoin, nó sẽ ăn mòn tâm hồn bạn từng ngày.”

— Quỳnh

Hết chương 1

CHƯƠNG 2

NHỮNG NĂM SƠ KHAI (2010-2013)

Mt. Gox. Cái tên nghe như một con quái vật trong truyện thần thoại Hy Lạp, nhưng thực chất nó là viết tắt của “Magic: The Gathering Online eXchange” – một sàn giao dịch thẻ bài Ma Thuật trực tuyến được một anh chàng tên Jed McCaleb tạo ra năm 2007.

Năm 2010, Jed quyết định tái sử dụng domain mtgox.com để tạo ra một sàn giao dịch Bitcoin. Và cứ thế, một sàn giao dịch thẻ bài đã vô tình trở thành cửa ngõ chính của cuộc cách mạng tiền điện tử.

Tháng 3 năm 2011, Jed bán Mt. Gox cho Mark Karpelès – một lập trình viên người Pháp sống tại Nhật Bản, có sở thích nuôi mèo và mặc áo phông size XXL. Mark không phải là một doanh nhân lão luyện. Không phải là một chuyên gia bảo mật. Anh ta chỉ là một nerd (thằng đụt) yêu thích code, và đột nhiên trở thành người điều hành sàn giao dịch Bitcoin lớn nhất thế giới, xử lý hơn 70% tổng lượng giao dịch toàn cầu.

Tôi mở tài khoản Mt. Gox vào cuối năm 2011. Giao diện website xấu như… một trang web làm bằng PHP năm 2005. Nhưng đó là lựa chọn duy nhất nếu bạn muốn mua bán Bitcoin với số lượng lớn. Tôi chuyển 50 BTC của mình vào Mt. Gox, để bán khi giá lên cao.

Đó là một trong những sai lầm lớn nhất đời tôi. Nhưng tôi sẽ kể sau.

[Mt. Gox, sàn giao dịch Bitcoin lớn nhất thế giới (2011-2014)]

Cơn Sốt Nhỏ Đầu Tiên – Từ $1 Đến $30 Rồi Sụp Về $2

Năm 2011 là năm đầu tiên Bitcoin thu hút sự chú ý của giới truyền thông. Các tờ báo công nghệ như Wired, TechCrunch bắt đầu viết về “đồng tiền mới kỳ lạ” này. Giá Bitcoin tăng dần, từ $1 lên $5, rồi $10, rồi $20.

Tôi nhìn số dư trong tài khoản Mt. Gox tăng từ $50 lên $250, rồi $500, rồi $1,000. Với một thằng sinh viên vừa ra trường, kiếm được $1,000 từ một trò đùa công nghệ là một điều phi thường.

Tháng 6 năm 2011, Bitcoin đạt đỉnh $31.

Rồi… sụp.

Chỉ trong vài ngày, giá rơi xuống còn $10. Rồi $5. Rồi $2.

Tôi mất hơn 90% giá trị tài khoản. $1,000 bay hơi, chỉ còn lại $100.

Lần đầu tiên trong đời, tôi nếm mùi của một cú “rug pull” – cảm giác nhìn tài sản của mình bay màu không phanh. Cảm giác đó như… như bạn đang nằm trên giường với người bạn gái xinh đẹp, rồi bạn tỉnh dậy và nhận ra tất cả chỉ là giấc mơ, và bạn vẫn đang độc thân và nghèo.

Nhưng điều tồi tệ hơn là… Mt. Gox đã bị hack.

Vụ Hack Mt. Gox Lần Đầu – Tháng 6 Năm 2011

Ngày 19 tháng 6 năm 2011, một hacker đã xâm nhập vào hệ thống Mt. Gox, đánh cắp một lượng lớn Bitcoin, và thao túng giá trên sàn xuống còn… $0.01.

Một xu.

Một số người may mắn đã kịp mua Bitcoin với giá $0.01 trước khi Mt. Gox tạm dừng giao dịch. Những người này đã trở thành triệu phú trên giấy trong vài giờ, trước khi Mt. Gox quyết định rollback toàn bộ giao dịch.

Mark Karpelès lên tiếng xin lỗi, hứa sẽ cải thiện bảo mật, và… mọi người quên đi vụ việc. Vì đó là “miền Tây hoang dã” của crypto. Không có luật lệ. Không có cơ quan quản lý. Ai cũng tự chịu trách nhiệm cho mình.

Sau vụ hack 2011, tôi có gửi email cho support của Mt. Gox, hỏi liệu Bitcoin của tôi có an toàn không. Họ trả lời bằng một email template khô khan: “Chúng tôi đã nâng cấp bảo mật. Số dư của bạn được bảo vệ.”

Tôi tin. Vì tôi muốn tin. Vì nếu không tin Mt. Gox, tôi phải tin ai? Việc tự quản lý Bitcoin trong ví cá nhân thì… phức tạp quá. Phải hiểu về private key, backup, cold storage. Tôi lười. Tôi để Bitcoin trên Mt. Gox.

Quyết định đó khiến tôi mất 50 BTC ba năm sau. Nếu tính ra tiền ngày nay, đó là 3 triệu USD. Ba triệu. Vì lười biếng. Vì tin tưởng mù quáng.

Tôi không rút Bitcoin ra khỏi Mt. Gox. Vì tôi ngây thơ. Vì tôi tin rằng “họ đã học được bài học”. Và vì việc rút Bitcoin ra khỏi sàn lúc đó rất phức tạp – phải hiểu về ví điện tử, private key, cold storage, v.v. Tôi lười. Tôi để Bitcoin nằm yên trên Mt. Gox.

Đó là sai lầm lớn thứ hai.

Litecoin – “Bạc” So Với “Vàng” Bitcoin

Tôi nhớ một buổi tối nhậu với bạn bè năm 2011. Năm người, năm ly bia hơi, và một cuộc tranh luận về Bitcoin kéo dài ba tiếng.

“Mày nghĩ Bitcoin có thể thay thế đô la không?” Duy hỏi.

“Được. Chắc chắn. 10 năm nữa thôi,” tôi trả lời không chút do dự.

Cả bàn cười ầm.

“Mày điên rồi,” Minh – thằng bạn làm ngân hàng – nói. “Không có chính phủ nào để cho thứ này tồn tại đâu.”

“Đó là lý do nó sẽ thành công. Vì người dân cần nó.”

“Người dân cần lương ổn định và BHXH, không phải đồng tiền bay lên bay xuống như bong bóng,” Minh đáp.

Giờ nhìn lại, Minh đúng. Bitcoin không thay thế được đô la. Nhưng nó vẫn tồn tại. Và đó cũng là một chiến thắng.

Tháng 10 năm 2011, một anh chàng tên Charlie Lee – kỹ sư Google – tạo ra Litecoin, một đồng tiền điện tử dựa trên mã nguồn của Bitcoin nhưng có một số thay đổi:

– Thời gian tạo block nhanh hơn (2.5 phút thay vì 10 phút)

– Tổng cung lớn hơn (84 triệu LTC thay vì 21 triệu BTC)

– Thuật toán khai thác khác (Scrypt thay vì SHA-256)

Charlie định vị Litecoin không phải là đối thủ của Bitcoin, mà là “bạc so với vàng”. Nếu Bitcoin dùng cho giao dịch lớn, thì Litecoin dùng cho giao dịch nhỏ hàng ngày.

Tôi nghĩ ý tưởng khá hay, nên tôi bỏ ra $20 mua 100 LTC. Giá LTC lúc đó chỉ khoảng $0.20.

Litecoin sau này đạt đỉnh $375 vào năm 2017. 100 LTC của tôi trị giá $37,500. Nhưng tất nhiên, tôi đã bán sớm ở mức $10, kiếm được $1,000 và nghĩ mình là thiên tài.

Bài học: Đừng bao giờ bán quá sớm. Hoặc nếu bán, đừng nhìn lại giá sau đó. Vì bạn sẽ muốn tự tát vào mặt mình.

Silk Road – Chợ Đen Darknet Và Bitcoin

Năm 2011 cũng là năm Silk Road – một chợ đen trực tuyến trên Darknet – trở nên nổi tiếng. Silk Road cho phép người dùng mua bán ma túy, vũ khí, và các hàng hóa bất hợp pháp khác, tất cả đều thanh toán bằng Bitcoin.

Người sáng lập Silk Road – Ross Ulbricht, hay còn gọi là “Dread Pirate Roberts” – tin rằng mọi người nên có quyền tự do mua bán bất cứ thứ gì họ muốn, miễn là không gây hại cho người khác. Đó là một triết lý libertarian cực đoan.

FBI đã bắt Ross vào năm 2013 và kết án anh ta tù chung thân không được ân xá. Đây là một trong những vụ án gây tranh cãi nhất trong cộng đồng crypto. Một số người coi Ross là anh hùng của tự do cá nhân. Những người khác coi anh ta là tội phạm nguy hiểm.

Tôi không bao giờ sử dụng Silk Road, nhưng tôi không thể phủ nhận rằng nó đã đóng góp rất lớn cho việc phổ biến Bitcoin. Phần lớn nhu cầu mua Bitcoin trong giai đoạn 2011-2013 đến từ Silk Road. Không có Silk Road, có lẽ Bitcoin đã chết yểu.

Nhưng cái giá là hình ảnh của Bitcoin bị gắn mác “đồng tiền của tội phạm” trong nhiều năm sau đó.

Năm 2012 – Năm Trầm Lắng

Năm 2012, tôi đã ra trường và bắt đầu công việc đầu tiên: developer cho một startup công nghệ nhỏ ở Hà Nội. Lương $500/tháng, làm việc từ 9h sáng đến 10h tối, không có thứ 7 chủ nhật.

Tôi vẫn theo dõi Bitcoin, nhưng chỉ như một thú vui phụ. Công việc, bạn bè, cuộc sống hàng ngày chiếm hết thời gian. Có những tuần tôi không mở Mt. Gox một lần. Có những tháng tôi quên mất mình có Bitcoin.

Nhưng nó vẫn ở đó. Trong tài khoản Mt. Gox. 50 BTC. Chờ đợi. Như một quả bom hẹn giờ.

Sau cơn sốt và sụp đổ 2011, năm 2012 là một năm trầm lắng. Giá Bitcoin dao động quanh $5-$13, không có gì đặc biệt xảy ra. Thị trường như chết lặng.

Tôi vẫn giữ Bitcoin, nhưng không còn hứng thú như trước. Tôi bận rộn với công việc – một công ty startup công nghệ ở Hà Nội. Mỗi tối về nhà, tôi vẫn mở Mt. Gox lên xem giá, nhưng chỉ để thở dài và đóng lại.

Có những ngày tôi nghĩ đến việc bán hết Bitcoin và quên đi toàn bộ trò chơi điên rồ này. Nhưng một phần nào đó trong tôi – có lẽ là sự bướng bỉnh, hoặc niềm tin mù quáng – vẫn giữ tôi ở lại.

Tôi không biết rằng năm 2013 sẽ thay đổi tất cả.

Hết Chương 2

CHƯƠNG 3

BONG BÓNG ĐẦU TIÊN (2013-2014)

Tháng 3 năm 2013. Tôi đang ngồi trong văn phòng, giả vờ làm việc nhưng thực chất đang refresh trang Mt. Gox mỗi 30 giây.

Giá Bitcoin: $47.

Một giờ sau: $52.

Hai giờ sau: $60.

Ngày hôm sau: $75.

Tôi không tin vào mắt mình. Sau hai năm trầm lắng, Bitcoin đột nhiên tăng giá như tên lửa. Không có lý do rõ ràng. Không có tin tức lớn nào. Chỉ là một làn sóng FOMO (Fear Of Missing Out – sợ bỏ lỡ cơ hội) bắt đầu lan tràn.

Giá trị 50 BTC của tôi (tôi đã mua thêm một chút trong năm 2012) tăng từ $250 lên $3,000 trong vòng một tuần. Với mức lương $500/tháng của tôi lúc đó, đó là cả nửa năm làm việc.

Tôi nghĩ mình là thiên tài. Tôi nghĩ mình sẽ giàu.

Nhưng tham lam là một con quỷ đáng sợ.

[Biểu đồ giá Bitcoin 2013-2014: Bong bóng đầu tiên]

Bitcoin Lên $100 – Tháng 4 Năm 2013

Đầu tháng 4, Bitcoin vượt $100 lần đầu tiên trong lịch sử.

Giới truyền thông chính thống bắt đầu chú ý. CNN, Bloomberg, Forbes đều đưa tin về “đồng tiền kỹ thuật số kỳ diệu” này. Các chuyên gia kinh tế lên tiếng cảnh báo đây là “bong bóng” sẽ sớm vỡ. Những người ủng hộ Bitcoin gọi họ là “những kẻ không hiểu công nghệ”.

Tôi thuộc  Phe sau. Tôi nghĩ những ông giáo sư kinh tế già cỗi kia không hiểu gì về blockchain, về phi tập trung, về cách mạng công nghệ. Tôi nghĩ tôi thông minh hơn họ.

Tôi sai. Họ đúng. Nhưng họ đúng quá sớm.

Giá Bitcoin tiếp tục tăng. $120. $140. $180. $200.

Mỗi ngày tôi thức dậy, mở điện thoại, thấy số dư trong tài khoản tăng thêm vài trăm, vài nghìn USD, tôi cảm thấy như đang sống trong giấc mơ.

50 BTC của tôi giờ trị giá $10,000. Một con số khổng lồ với tôi.

Tôi nên bán. Bất kỳ người lý trí nào cũng sẽ bán một phần. Nhưng tôi không bán. Vì tôi đọc trên diễn đàn rằng Bitcoin sẽ lên $1,000. Rồi $10,000. Rồi $100,000.

“HODL” – từ lóng được sinh ra từ một bài post say rượu của một anh chàng trên BitcoinTalk năm 2013, viết sai chữ “HOLD” (giữ) thành “HODL” – đã trở thành tôn chỉ của cộng đồng. “Hold On for Dear Life” – giữ chặt lấy để đời này.

Tôi HODL. Và tôi đã trả giá.

Bitcoin Vượt $1,000 – Tháng 11 Năm 2013

Những ngày cuối tháng 11 năm 2013, tôi không còn làm việc bình thường được nữa. Mỗi 5 phút tôi lại mở điện thoại kiểm tra giá. Mỗi lần nhìn thấy giá tăng thêm $50, $100, tôi lại cảm thấy một cơn sướng như… như đang dùng ma túy.

Dopamine. Đó chính là dopamine. Hormone của sự khoái cảm. Và tôi đã nghiện nó.

Tôi bắt đầu tính toán: “Nếu Bitcoin lên $10,000, tôi sẽ có $500,000. Nếu lên $100,000, tôi sẽ có $5 triệu. Nếu lên $1 triệu như một số người dự đoán, tôi sẽ có… $50 triệu.”

Tôi mơ về việc nghỉ việc. Mua một căn nhà. Đi du lịch vòng quanh thế giới. Không phải lo về tiền bạc nữa.

Nhưng tất cả chỉ là giấc mơ. Và giấc mơ luôn kết thúc khi bạn thức dậy.

Ngày 28 tháng 11 năm 2013, tôi không bao giờ quên ngày đó.

Bitcoin vượt $1,000 trên Mt. Gox.

Tôi gào lên giữa văn phòng. Đồng nghiệp nhìn tôi như nhìn một thằng điên. Sếp gọi tôi vào phòng, hỏi tôi làm gì mà la làng. Tôi xin lỗi, nhưng trong đầu tôi chỉ nghĩ: “Tao vừa trở thành triệu phú.”

50 BTC x $1,000 = $50,000.

$50,000 năm 2013 ở Việt Nam tương đương khoảng 1 tỷ đồng. Đủ để mua một căn chung cư nhỏ ở Hà Nội. Đủ để tôi nghỉ việc và sống thoải mái vài năm.

Nhưng tôi không bán. Vì tôi tin Bitcoin sẽ lên $10,000. Vì mọi người trên diễn đàn đều nói “This is just the beginning” (Đây chỉ là khởi đầu). Vì tôi ngu ngốc và tham lam.

Giá tiếp tục tăng. $1,100. $1,200. Đỉnh điểm đạt $1,242 vào đầu tháng 12.

Rồi… bong bóng vỡ.

Sự Sụp Đổ Bắt Đầu – Tháng 12 Năm 2013

Ngân hàng Trung ương Trung Quốc cấm các tổ chức tài chính xử lý giao dịch Bitcoin. Giá Bitcoin rơi xuống $800 trong một ngày.

“Đây chỉ là một cú điều chỉnh nhỏ,” mọi người nói. “Mua thêm khi giá giảm!”

Tôi không mua thêm. Nhưng tôi cũng không bán. Tôi chỉ ngồi đó, nhìn số dư trong tài khoản giảm từ $60,000 xuống $40,000, rồi $30,000.

Tôi nghĩ nó sẽ phục hồi. Tôi nghĩ đây chỉ là sóng gió tạm thời.

Nhưng năm 2014 sẽ dạy tôi một bài học mà tôi không bao giờ quên.

Thảm Họa Mt. Gox – Tháng 2 Năm 2014

Sáng ngày 24 tháng 2 năm 2014, tôi thức dậy và làm điều đầu tiên như mọi ngày: mở laptop, truy cập Mt. Gox, kiểm tra số dư.

Trang web không tải được.

Tôi refresh. Vẫn không được. Tôi nghĩ có lẽ mạng nhà tôi đang chập chờn. Tôi tắt Mô đen, bật lại. Vẫn không vào được.

Tôi mở Bitcoin Talk, thấy cả nghìn post mới trong vòng một giờ. Mọi người hoảng loạn. “Mt. Gox down!” “Website biến mất!” “Chúng ta bị scam rồi!”

Tim tôi đập thình thịch. Tay tôi run. Tôi thử truy cập lại. Lần này trang web hiện ra, nhưng chỉ là một trang trắng với một thông báo đơn giản: “Site under maintenance.”

Bảo trì à? Bảo trì đéo gì giữa đêm không báo trước?

Tôi biết ngay. Tôi biết ngay rằng mình đã mất hết. 50 BTC. Hơn $20,000 lúc đó. Tất cả tiền tiết kiệm của tôi. Tất cả niềm tin của tôi. Tất cả hy vọng của tôi.

Tôi ngồi đó, nhìn vào màn hình trắng, và tôi khóc. Không phải khóc nức nở to tiếng. Chỉ là nước mắt chảy, không ngừng, tôi không lau, để nó chảy.

Đầu năm 2014, người dùng Mt. Gox bắt đầu gặp khó khăn trong việc rút tiền. Lúc đầu là chậm vài ngày. Rồi vài tuần. Rồi không rút được nữa.

Mark Karpelès đưa ra những lời giải thích mơ hồ về “vấn đề kỹ thuật”. Cộng đồng bắt đầu lo lắng. Nhưng hầu hết mọi người – bao gồm cả tôi – vẫn tin rằng Mt. Gox sẽ giải quyết được.

Ngày 7 tháng 2, Mt. Gox tạm dừng tất cả việc rút Bitcoin.

Ngày 24 tháng 2, trang web Mt. Gox biến mất. Chỉ còn lại một trang trắng.

Ngày 28 tháng 2, Mt. Gox nộp đơn xin phá sản tại Nhật Bản, công bố rằng 850,000 BTC (trị giá gần $450 triệu vào thời điểm đó) đã “biến mất”. Sau đó họ “tìm thấy” 200,000 BTC trong một ví cũ, nhưng 650,000 BTC vẫn mất tích.

Tôi mất tất cả. 50 BTC của tôi, hiện trị giá khoảng $25,000, bay màu. Không còn gì.

Tôi ngồi trước máy tính cả ngày, refresh trang Mt. Gox, hy vọng nó sẽ quay trở lại. Nhưng không. Nó chết rồi. Và tiền của tôi cũng chết theo.

Đó là lần đầu tiên trong đời tôi khóc vì tiền. Không phải vì tôi nghèo đến mức chết đói. Mà vì cảm giác bị phản bội. Cảm giác ngu ngốc. Cảm giác đã tin tưởng vào một hệ thống mà lẽ ra tôi không nên tin.

“Not your keys, not your coins” – câu nói này được lặp lại hàng triệu lần sau vụ Mt. Gox. Nếu bạn không nắm giữ private key (khóa riêng tư) của ví Bitcoin, thì bạn không thực sự sở hữu Bitcoin đó.

Nhưng bài học này đến quá muộn với tôi.

[ biểu tượng của thảm họa lớn nhất crypto đầu thập kỷ]

Hậu Quả Mt. Gox – Mùa Đông Crypto Đầu Tiên

Tuần đầu tiên sau Mt. Gox, tôi không ra khỏi nhà. Tôi nói với công ty là tôi bị ốm. Thực ra tôi chỉ nằm trên giường, nhìn trần nhà, và nghĩ về việc mình đã mất bao nhiêu tiền.

Tôi nghĩ đến những thứ tôi có thể mua với $20,000. Một chiếc xe máy Honda SH, đi chơi với 1 vài em gái cả năm. Những chuyến đi phượt. Tiền đặt cọc một căn hộ chung cư. Tiền cưới vợ, nếu tôi có người yêu.

Nhưng giờ tôi không có gì. Chỉ có một tài khoản Mt. Gox đã chết, một file .txt lưu địa chỉ Bitcoin không còn giá trị, và một cảm giác rỗng không đáy.

Ba mẹ không biết. Bạn bè không ai biết. Tôi không dám nói. Vì tôi biết nếu nói, họ sẽ hỏi: “Tao đã bảo mày rồi. Tiền ảo là lừa đảo.” Và tôi không chịu nổi câu đó.

Hai tuần sau, tôi quyết định. Tôi sẽ bán hết những gì còn lại – vài đồng altcoin lẻ tẻ, vài đô la trên Coinbase. Tôi sẽ rút tiền ra. Tôi sẽ quên Bitcoin. Tôi sẽ sống như một người bình thường.

Tôi đã bán. Lấy được $200. Và tôi thề với bản thân: “Không bao giờ nữa.”

Nhưng lời thề của một kẻ nghiện không bao giờ đáng tin.

Sau vụ Mt. Gox, giá Bitcoin tiếp tục lao dốc. Từ $800 xuống $600, rồi $400, rồi $200.

Đến cuối năm 2014, Bitcoin chỉ còn khoảng $300. Giảm hơn 80% so với đỉnh.

Thị trường crypto chìm trong sắc đỏ. Các sàn giao dịch khác cũng đóng cửa hàng loạt. Các dự án altcoin chết dần chết mòn. Nhà đầu tư bỏ chạy. Giới truyền thông tuyên bố “Bitcoin đã chết”.

Đối với tôi, Bitcoin thực sự chết rồi. Không phải vì giá. Mà vì niềm tin.

Tôi đã mất $25,000. Với mức lương $500/tháng, đó là hơn 4 năm làm việc không nghỉ, không ăn không uống. Tôi cảm thấy như đã lãng phí cả thanh xuân.

Tôi quyết định bỏ cuộc. Uninstall toàn bộ ứng dụng crypto. Xóa tài khoản trên các diễn đàn. Thề với bản thân sẽ không bao giờ nhìn vào Bitcoin nữa.

Nhưng… tôi là một kẻ điên. Và kẻ điên không bao giờ từ bỏ dễ dàng.

“Mt. Gox không phải là thất bại của Bitcoin. Đó là thất bại của niềm tin con người vào những thằng đểu giả không đáng tin.”

— Một người dùng Reddit sau vụ Mt. Gox

Hết Chương 3…….

CHƯƠNG 4

GIAI ĐOẠN PHỤC HỒI VÀ SÁNG TẠO (2015-2016)

Năm 2015, tôi không còn là một “Bitcoin believer” cuồng nhiệt nữa. Tôi đã từ bỏ giấc mơ về tự do tài chính, về cuộc cách mạng phi tập trung. Tôi chỉ còn là một người đàn ông bình thường, làm việc 9-6, về nhà xem phim và chơi game, cố gắng quên đi khoản lỗ $25,000 đau đớn.

Nhưng thỉnh thoảng, trong những đêm không ngủ được, tôi vẫn lên CoinMarketCap xem giá Bitcoin. Không phải vì tôi muốn mua lại. Chỉ đơn giản là… thói quen. Như một người nghiện thuốc lá đã cai được một năm, nhưng thỉnh thoảng vẫn ngửi mùi thuốc của người khác.

Giá Bitcoin năm 2015 dao động quanh $200-$300. Không ai quan tâm đến nó nữa. Giới truyền thông đã quên. Các nhà đầu tư đã bỏ đi. Thị trường crypto như một nghĩa địa – yên tĩnh, buồn tẻ, và đầy xác chết của những dự án thất bại.

Nhưng trong sự yên tĩnh đó, có điều gì đó đang nảy mầm.

Ethereum – Một Tầm Nhìn Mới

Tháng 7 năm 2015, một dự án mới có tên Ethereum chính thức ra mắt. Tôi đã nghe về nó từ năm 2014, khi một cậu bé 19 tuổi tên Vitalik Buterin công bố whitepaper về một “nền tảng blockchain có thể lập trình”.

Lúc đầu tôi không hiểu lắm. Blockchain có thể lập trình? Có nghĩa là gì?

Vitalik giải thích rằng Bitcoin chỉ là một “máy tính” rất đơn giản, chỉ có thể xử lý giao dịch tiền tệ. Còn Ethereum sẽ là một “máy tính thế giới” (World Computer), nơi bất kỳ ai cũng có thể viết và chạy các chương trình – được gọi là “smart contracts” (hợp đồng thông minh) – trên blockchain.

Ý tưởng này… điên rồ. Nhưng cũng rất hấp dẫn.

Tôi nhớ lại cảm giác khi lần đầu đọc whitepaper Bitcoin năm 2008. Cảm giác “à, có thể làm thế này sao?” Ethereum mang lại cho tôi cảm giác tương tự.

Nhưng tôi không mua ETH ngay lập tức. Vì tôi vẫn còn chấn thương tâm lý từ Mt. Gox. Vì tôi sợ. Vì tôi đã mất niềm tin.

Đó là sai lầm lớn thứ ba của tôi.

[ Vitalik Buterin tại TechCrunch London 2015]

Vitalik Buterin – Cậu Bé Thiên Tài

Vitalik Buterin sinh năm 1994 ở Nga, lớn lên ở Canada. Cậu là một đứa trẻ kỳ lạ – IQ cao, đam mê toán học và lập trình, nhưng giao tiếp xã hội kém. Năm 2011, khi mới 17 tuổi, Vitalik tham gia cộng đồng Bitcoin và bắt đầu viết bài cho tờ Bitcoin Magazine.

Năm 2013, Vitalik nhận ra Bitcoin có nhiều hạn chế. Ngôn ngữ lập trình của Bitcoin (Script) quá đơn giản, không thể làm được những thứ phức tạp. Vitalik đề xuất với các core developer của Bitcoin rằng nên mở rộng khả năng lập trình, nhưng bị từ chối.

Vậy là Vitalik quyết định tự xây dựng một blockchain mới từ đầu.

Cuối năm 2013, Vitalik công bố whitepaper Ethereum. Đầu năm 2014, nhóm của cậu tổ chức một đợt crowdsale (bán trước token ETH để gây quỹ), huy động được 31,000 BTC (khoảng $18 triệu lúc đó). Sau hơn một năm phát triển, Ethereum mainnet chính thức ra mắt vào tháng 7 năm 2015.

Giá ETH lúc đầu chỉ khoảng $0.30 – $1. Không ai chú ý. Không ai quan tâm.

Nhưng những người mua ETH trong đợt crowdsale 2014 với giá $0.30 đã trở thành triệu phú chỉ vài năm sau, khi ETH lên đến $1,400 vào đầu năm 2018.

Tôi không phải là một trong số họ. Vì tôi đã quá sợ hãi để tin tưởng vào bất cứ thứ gì nữa.

The DAO – Thí Nghiệm Táo Bạo Và Thảm Họa

Năm 2016, một dự án có tên “The DAO” (Decentralized Autonomous Organization – Tổ Chức Tự Trị Phi Tập Trung) được xây dựng trên Ethereum. Đây là một loại quỹ đầu tư mạo hiểm hoàn toàn phi tập trung, được điều hành bằng smart contract, không có CEO, không có ban giám đốc.

Ý tưởng là: Người dùng gửi ETH vào The DAO, nhận token DAO, và có quyền biểu quyết về việc quỹ sẽ đầu tư vào dự án nào. Mọi thứ minh bạch, công khai trên blockchain. Không ai có thể gian lận. Không ai có thể chiếm đoạt tiền.

Hoặc ít nhất, đó là lý thuyết.

Tháng 5 năm 2016, The DAO huy động được 12.7 triệu ETH (khoảng $150 triệu lúc đó), trở thành đợt crowdfunding lớn nhất lịch sử thời điểm đó. Cả cộng đồng Ethereum phấn khích. Đây chính là bằng chứng cho thấy smart contract có thể thay đổi thế giới.

Rồi… thảm họa xảy ra.

Tháng 6 năm 2016, một hacker khai thác lỗ hổng trong smart contract của The DAO, rút đi 3.6 triệu ETH (1/3 tổng số tiền trong quỹ), trị giá khoảng $50 triệu.

Cộng đồng Ethereum lâm vào khủng hoảng. Một số người nói nên “rollback” (đảo ngược giao dịch) để lấy lại tiền. Một số người khác nói không được, vì “code is law” (mã nguồn là luật) – nếu smart contract có lỗi thì đó là lỗi của người viết code, không nên can thiệp.

Tôi nhớ những ngày đó như một cuộc chiến tranh dân sự. Cộng đồng Ethereum chia làm hai  Phe:

Phe 1: “Phải hard fork! Không thể để hacker giữ $50 triệu của nhà đầu tư!”

Phe 2: “Code is law! Blockchain phải bất biến! Nếu can thiệp, Ethereum không còn khác gì một hệ thống tập trung!”

Tôi thuộc Phe 1. Vì tôi nghĩ công bằng quan trọng hơn nguyên tắc. Nhưng một phần trong tôi cũng hiểu Phe 2. Nếu blockchain có thể bị đảo ngược, thì lợi ích của nó ở đâu? Tại sao không dùng database truyền thống?

Cuối cùng, Vitalik Buterin và phần lớn cộng đồng quyết định hard fork. Đây là một trong những quyết định khó khăn nhất trong lịch sử crypto. Và nó đã tạo ra Ethereum Classic – một nhánh blockchain song song với những người tin vào tính bất biến tuyệt đối.

Đến giờ, tôi vẫn không biết quyết định nào đúng. Có lẽ không có đáp án đúng. Chỉ có những lựa chọn khó khăn.

Tranh cãi kéo dài hàng tuần. Cuối cùng, phần lớn cộng đồng bỏ phiếu đồng ý “hard fork” – tạo ra một blockchain Ethereum mới, trong đó vụ hack không xảy ra và tiền được trả lại cho các nhà đầu tư. Blockchain mới này giữ tên Ethereum (ETH).

Nhưng một nhóm người ít ỏi tin rằng không nên can thiệp, tiếp tục duy trì blockchain cũ, đặt tên là Ethereum Classic (ETC).

Đây là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử crypto, đặt ra câu hỏi triết học sâu sắc: Liệu blockchain có thực sự “bất biến” (immutable) hay không? Liệu chúng ta có nên ưu tiên nguyên tắc hay thực tế?

Tôi không có câu trả lời. Nhưng tôi biết một điều: Thế giới crypto không bao giờ đơn giản như tôi từng nghĩ.

Tôi Quay Lại – Cuối Năm 2016

Cuối năm 2016, giá Bitcoin bắt đầu tăng trở lại. Từ $400 lên $500, rồi $600, rồi $700.

Tôi ngồi nhìn màn hình, tim đập thình thịch. Cảm giác quen thuộc ấy trở lại. Cảm giác FOMO. Cảm giác hối tiếc vì đã không mua khi giá còn thấp.

Một tối, sau khi uống vài lon bia, tôi mở lại tài khoản trên một sàn giao dịch mới (không phải Mt. Gox, tất nhiên). Tôi chuyển $500 – toàn bộ tiền tiết kiệm của tôi lúc đó – và mua Bitcoin.

Giá lúc đó là $750. Tôi được 0.67 BTC.

“Lần này sẽ khác,” tôi nói với bản thân. “Lần này tôi sẽ thông minh hơn. Lần này tôi sẽ không để tiền trên sàn. Lần này tôi sẽ không tham lam.”

Nhưng trong sâu thẳm trong tận đáy lòng tôi đang nói dối chính mình.

Vì một kẻ nghiện không bao giờ thực sự cai được.

“Blockchain có thể không được phép sai sót, nhưng con người thì được. Và đó chính là vấn đề.”

— Vitalik Buterin sau vụ The DAO, một câu nói tôi không bao giờ quên

Hết Chương 4…….

CHƯƠNG 5

CƠN SỐT ICO VÀ BONG BÓNG 2017

Năm 2017 là năm điên rồ nhất trong lịch sử cryptocurrency. Nếu 2013 là một cơn sốt nhỏ, thì 2017 là một trận đại dịch toàn cầu. Mọi người – từ sinh viên, bà nội trợ, tài xế taxi, đến cả các bác sĩ, luật sư – đều nói về Bitcoin và “đồng coin” thần kỳ nào đó sẽ biến họ thành triệu phú chỉ sau một đêm.

Tôi bắt đầu năm 2017 với 0.67 BTC mua vào cuối năm 2016 với giá $750. Tôi kết thúc năm 2017 với… à, để tôi kể từ từ.

[ Biểu đồ giá Bitcoin 2017-2018: Cơn sốt ICO]

ICO – Cuộc Cách Mạng Huy Động Vốn (Và Cũng Là Cuộc Lừa Đảo Lớn Nhất)

Năm 2017, tôi tham gia ít nhất 15 dự án ICO. Tôi còn giữ danh sách trong một file Excel:

1. Status (SNT) – Ứng dụng nhắn tin phi tập trung. Mua với giá $0.05, bán ở $0.30. Lãi 6x.
2. Civic (CVC) – Xác thực danh tính trên blockchain. Mua $0.10, bán $0.50. Lãi 5x.
3. OmiseGo (OMG) – Thanh toán phi tập trung ở Đông Nam Á. Mua $0.30, giữ quá lâu, bán ở $0.50. Đáng ra có thể lãi 50x khi nó lên $15.

Và còn 12 dự án nữa mà tôi thậm chí không nhớ tên. Hầu hết về 0. Token không thể bán được. Website dự án đóng cửa. Team biến mất.

Tôi bỏ tổng cộng khoảng $3,000 vào ICO. Lấy ra được $8,000. Lãi $5,000. Nghe có vẻ tốt. Nhưng nếu tôi chỉ đơn giản giữ Bitcoin hoặc Ethereum từ đầu năm, tôi đã lãi $15,000.

Đó là bài học: “Đừng quá thông minh. Đôi khi đơn giản mới là tốt nhất.”

Nhưng tôi quá tham lam để học được bài học đó.

ICO – Initial Coin Offering (Phát hành tiền điện tử lần đầu) – là một phương thức mới để các startup công nghệ huy động vốn. Thay vì phải xin tiền từ các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC), họ có thể phát hành token riêng của mình trên Ethereum và bán cho công chúng.

Nghe có vẻ dân chủ và công bằng, phải không? Bất kỳ ai cũng có thể đầu tư vào dự án sớm, không chỉ riêng những ông lớn.

Thực tế thì… nó là một trò chơi lừa đảo khổng lồ.

Hầu hết các dự án ICO năm 2017 chỉ có:

1. Một trang web đẹp
2. Một bản whitepaper với những từ ngữ cao siêu như “blockchain”, “decentralized”, “revolutionary”
3. Một team “cố vấn” toàn những tên tuổi ảo hoặc mua từ Fiverr
4. Không có sản phẩm thực tế

Và mọi người vẫn đổ tiền vào. Hàng triệu USD. Hàng chục triệu. Hàng trăm triệu.

Tôi cũng không khá hơn. Tôi đã tham gia vào ít nhất 10 dự án ICO trong năm 2017. Một số thì lời gấp 10 lần. Một số thì về 0. Trung bình thì… tôi lãi, nhưng không nhiều như tôi có thể nếu tôi chỉ giữ Bitcoin.

Bitcoin Lên $10,000 – Tháng 11 Năm 2017

Giá Bitcoin tăng đều đặn suốt năm 2017. $1,000 -> $2,000 -> $3,000 -> $5,000.

Mỗi cột mốc đều có người nói “đây là đỉnh, nó sẽ sụp đổ”. Nhưng nó không sụp. Nó cứ tăng mãi.

Tháng 11, Bitcoin vượt $10,000. Tôi nhớ tôi đang ngồi trong quán cafe, thấy thông báo, và tim tôi như muốn nhảy ra khỏi lồng ngực.

0.67 BTC của tôi giờ trị giá $6,700. Gấp 13 lần so với khi mua.

Lần này tôi học được bài học từ 2013. Tôi bán 0.3 BTC, lấy ra $3,000 tiền mặt. Để còn 0.37 BTC cho “mọi chuyện xảy ra”.

$3,000 năm 2017 là một món tiền lớn với tôi. Đủ để trả nợ. Đủ để mua một chiếc laptop mới. Đủ để tôi cảm thấy mình không còn là một thằng thua cuộc nữa.

Nhưng tham lam là một con quỷ không bao giờ chết.

[ Infographic về cơn sốt ICO năm 2017]

Bitconnect – Trò Lừa Đảo Ponzi Điên Rồ Nhất

Tôi đã tham gia; mất sạch tiền, nếm trải nỗi đau khổ cay đắng của một người ngu bị lừa. Tôi đã xem hết các video trên YouTube, đầu óc mê muội trước những lời hứa hão huyền. Tôi đọc cả cái whitepaper viết tệ hại, vô nghĩa của chúng, nhưng sự thật đó chẳng là gì so với việc hàng ngàn người khác đang gào thét, chứng thực rằng họ đã kiếm được tiền.

“1% mỗi ngày!” Họ la toáng lên. “Bạn có thể về hưu sau một năm!”

Tôi đã bị cuốn vào cái vòng xoáy điên rồ đó. Tôi đã lên kế hoạch chi tiết, một kế hoạch ngu xuẩn nhất cuộc đời: Tôi sẽ bỏ $10,000 vào. Mỗi ngày tôi kiếm $100. Mỗi tháng $3000. Nghe quá tuyệt vời để là sự thật. Và đúng là nó quá tuyệt vời.

Tôi chuẩn bị chuyển tiền. Tôi đã bỏ qua lời cảnh báo của người bạn trader chuyên nghiệp: “BCC là Ponzi rõ ràng. Đừng có dại mà đụng vào.” Tôi không nghe. Lòng tham đã bít tai tôi lại. Tôi vẫn quyết định xuống tiền. Tôi đã mua token BCC ở mức giá cao ngất ngưởng, rồi nhấn nút Lending, khóa chặt $10,000 của mình vào cái hệ thống lừa đảo đó.

Những kẻ đứng đầu trò lừa này giờ đây tôi mới biết: Satish Kumar (người Ấn Độ), kẻ được cho là người sáng lập giấu mặt, cùng với cái gọi là “CEO” Sérgio Fernández. Họ là những bóng ma đứng sau một mô hình Ponzi kinh điển.

Và những kẻ tiếp tay, những con rối đã kéo tôi vào: Carlos Matos và câu “BITCONNEEEECT!” gào thét điên dại của hắn trong sự kiện; hay Trevor James và Ryan Maasen, những YouTuber làm giàu nhờ lôi kéo người khác. Họ được trả tiền để bán giấc mơ hão huyền, để những kẻ yếu đuối về tài chính như tôi tin vào một con bot thần kỳ sinh lời 1% mỗi ngày.

Tháng 1 năm 2018, cơn ác mộng ập đến. Khi các cơ quan chức năng ở Texas và North Carolina phát lệnh ngừng hoạt động, Bitconnect sụp đổ. Giá BCC từ $400 lao thẳng về $0 chỉ trong vài ngày. Hàng trăm nghìn người mất sạch tiền, và tôi là một trong số họ.

Tôi không thể quên được cảm giác đó: Nhìn số tiền $10,000 bốc hơi, tôi cảm thấy đau đớn và hối hận tột cùng. Nó là một sự pha trộn giữa sự tức giận vì bị lừa, và sự tự khinh bỉ vì đã quá ngu xuẩn, quá tham lam. Cảm giác bị những kẻ lừa đảo vô đạo đức cười vào mặt, bị những kẻ giới thiệu (influencer) biến thành trò hề, nó như một nhát dao đâm sâu vào lòng tự trọng.

Lẽ ra tôi đã thoát được. Lẽ ra tôi đã nghe lời cảnh báo. Nhưng lòng tham đã không cho phép. Tôi đã là một người ngu dại, một con cừu tham lam tự nguyện lao vào hố đen. Tôi đã mất tiền, nếm trải sự đau khổ tột cùng. Đó là cái giá đắt nhất mà tôi phải trả cho bài học về lòng tham và sự mù quáng .(đây là lần duy nhất tôi bị lừa bởi dự án Ponzi .. Haiz)

Bitcoin Đạt $20,000 – Tháng 12 Năm 2017

Tháng 12, thị trường crypto lên đến đỉnh điên. Bitcoin đạt gần $20,000. Ethereum lên $1,400. Mọi altcoin đều tăng gấp 10-100 lần.

Tôi còn 0.37 BTC, cộng thêm một ít ETH và các altcoin từ ICO. Tổng giá trị tài khoản của tôi lên đến $15,000.

Tôi nên bán. Bất kỳ người có tí não nào cũng biết đây là đỉnh, là bong bóng sắp vỡ.

Nhưng tham lam làm tôi mù quáng. Tôi nghĩ Bitcoin sẽ lên $50,000. Tôi nghĩ ETH sẽ lên $5,000. Tôi nghĩ mình sẽ thành triệu phú đô la.

Tôi không bán. Tôi giữ. Tận 2 lần!

Và tôi đã trả giá.

“Trong một thị trường bò điên, thì một con lừa cũng có thể bay. Nhưng khi trọng lực trở lại, chỉ có những thằng ngu mới nghĩ mình có cánh.” 

— Một trader cũ trên Reddit, và cũng là bài học tôi học được sau khi mất hết tiền năm 2018

CHƯƠNG 6

MÙA ĐÔNG CRYPTO VÀ SKY MINING VIỆT NAM (2018-2019)

Tháng 1 năm 2018. Tôi thức dậy một buổi sáng, mở điện thoại, kiểm tra giá Bitcoin.

$15,000.

“Chỉ là một cú điều chỉnh nhỏ,” tôi nghĩ. “Nó sẽ lên lại thôi.”

Một tuần sau: $12,000.

“Buy the dip!” (Mua khi giá giảm!) – mọi người trên Twitter và Reddit hô hào.

Hai tuần sau: $10,000.

Một tháng sau: $8,000.

Tôi bắt đầu hoảng. Tài khoản của tôi giảm từ $15,000 xuống $10,000, rồi $7,000, rồi $5,000.

Tôi vẫn không bán. Vì tôi tin vào “HODL”. Vì tôi nghĩ thị trường sẽ phục hồi như năm 2015.

Nhưng năm 2018 không phải là 2015. Năm 2018 là một thảm họa.

Ngân Hàng Trung Ương và Chính Phủ Toàn Cầu Tung Đòn

Các chính phủ trên toàn thế giới bắt đầu đàn áp crypto. Trung Quốc cấm ICO và sàn giao dịch. Hàn Quốc đe dọa cấm Bitcoin. SEC (Ủy ban Chứng khoán Mỹ) khởi kiện hàng loạt dự án ICO, buộc họ phải trả tiền lại cho nhà đầu tư.

Google và Facebook cấm quảng cáo liên quan đến cryptocurrency.

Thị trường chìm trong tuyệt vọng.

Bitcoin tiếp tục lao dốc. $6,000. $5,000. $4,000. $3,200.

Từ đỉnh $20,000 xuống $3,200, giảm hơn 84%.

Tài khoản $15,000 của tôi giờ chỉ còn… $1,200.

Tôi mất 92% giá trị. Lại một lần nữa.

[ Bitconnect – biểu tượng của lừa đảo Ponzi]

Sky Mining Việt Nam – Thảm Họa Trong Nhà

Người bạn tôi – gọi anh ta là Tuấn – là một người thông minh. Anh ta tốt nghiệp đại học loại giỏi, làm kỹ sư IT cho một công ty nước ngoài, lương $2,000/tháng. Anh ta không phải là người dễ bị lừa.

Nhưng Sky Mining đã lừa được anh ta.

Tháng 4 năm 2018, Tuấn gọi điện cho tôi, hào hứng: “Tao vừa tìm được một cơ hội đầu tư đỉnh. Đào Bitcoin trên mây, lợi nhuận 300%/năm, hoàn vốn trong 4 tháng. Mày có muốn tham gia không?”

Tôi hỏi: “Công ty gì?”

“Sky Mining. Công ty khai thác Bitcoin lớn nhất Việt Nam. Họ có trại đào ở Trung Quốc, có hợp đồng với nhà sản xuất chip, blah blah…”

Tôi nghe và tôi biết ngay đây là scam. Tôi đã trải qua Bitconnect. Tôi biết một mô hình Ponzi khi nhìn thấy nó.

“Đừng làm,” tôi khuyên. “Đây là lừa đảo đa cấp.”

“Mày nói vậy vì mày ghen tị,” Tuấn cáu. “Tao đã kiếm được tiền từ đợt đầu rồi. Tao đã rút được lãi.”

“Đó là cách Ponzi hoạt động. Họ cho người đầu tiên rút tiền để thu hút người mới.”

Tuấn không nghe. Anh ta bỏ thêm 200 triệu đồng – toàn bộ tiền tiết kiệm – vào Sky Mining.

Tháng 7, Lê Minh Tâm biến mất. Văn phòng đóng cửa. Website không truy cập được. Telegram group bị xóa.

Tuấn mất 200 triệu.

Anh ta gọi cho tôi, khóc: “Sao mày không ngăn tao lại?”

“Tao đã cố,” tôi đáp. “Nhưng mày không nghe.”

Cho đến giờ, Tuấn vẫn không nói chuyện với tôi. Anh ta nghĩ tôi “ghen tị”. Hoặc có lẽ anh ta chỉ xấu hổ. Tôi không biết. Và tôi không liên lạc với anh ta nữa.

Đó là một trong những tổn thất lớn nhất của tôi trong crypto. Không phải tổn thất tiền bạc. Mà là tổn thất một người bạn.

Trong khi thế giới crypto đang chìm trong mùa đông, một thảm kịch đặc biệt đau lòng đã diễn ra tại Việt Nam.

Sky Mining – một công ty tự xưng là “công ty khai thác Bitcoin lớn nhất Việt Nam” – được thành lập đầu năm 2018 bởi một người tên là Lê Minh Tâm.

Sky Mining hứa hẹn với nhà đầu tư:

– Lợi nhuận lên đến 300% mỗi năm

– Hoàn vốn chỉ trong vài tháng

– “Đào coin trên mây” không cần kiến thức kỹ thuật

– Hoa hồng hấp dẫn cho việc giới thiệu người mới

Đây là tất cả các dấu hiệu của một mô hình kim tự tháp (pyramid scheme). Nhưng trong bối cảnh mọi người đang say sưa với giấc mơ làm giàu từ crypto, hàng nghìn người Việt Nam đã đổ tiền vào.

Tôi có một người bạn đã bỏ 200 triệu đồng (khoảng $9,000) vào Sky Mining. Anh ta không nghe lời khuyên của tôi. Anh ta nói: “Tao đã kiếm được tiền từ đợt đầu rồi. Đây là cơ hội .”

Vào cuối tháng 7 năm 2018, Lê Minh Tâm đột ngột biến mất. Văn phòng ở TP.HCM bị dọn sạch. Các máy đào bị tháo dỡ và chuyển đi không ai biết.

Sky Mining ước tính đã lừa đảo khoảng 5,000 nhà đầu tư, với tổng thiệt hại khoảng $35 triệu USD

Lê Minh Tâm sau đó đăng một video lên mạng xã hội từ Mỹ, xin lỗi và đổ lỗi cho “biến động thị trường”. Anh ta nói đang đi “điều trị y tế” và sẽ “giải quyết” vấn đề.

Cho đến ngày nay, Lê Minh Tâm vẫn chưa bị dẫn độ về Việt Nam. Hàng nghìn nạn nhân vẫn chưa được đền bù.

Người bạn của tôi mất sạch 200 triệu. Anh ta không nói chuyện với tôi nữa, vì anh ta nghĩ tôi “ghen tị” khi khuyên anh ta không nên đầu tư. Cho đến tận bây giờ, anh ta vẫn tin rằng Lê Minh Tâm “có lý do chính đáng” và sẽ trả tiền lại.

Phó tướng của anh ta : Nguyễn Văn Quý, vẫn còn ở Việt Nam, sau này còn làm FMCpay, Hahalolo và 1 dự án nữa mà tôi không tiện nói ra. Nhưng thì sao chứ? chẳng có ai chịu trách nhiệm cả!

[ Sky Mining Việt Nam]

Mùa Đông Crypto – Năm 2019

Năm 2019 là năm tôi gần nhất với việc từ bỏ hoàn toàn.

Tôi nhớ một đêm tháng 7, sau khi uống vài lon bia, tôi ngồi nhìn vào ví điện tử với $1,200 còn lại và nghĩ: “Tại sao tao phải giữ đống rác này?”

Tôi có thể bán hết, lấy $1,200, dùng nó để mua một chiếc iPhone mới, hoặc một chuyến du lịch ngắn, hoặc chỉ đơn giản là để trong ngân hàng.

Nhưng một điều gì đó ngăn tôi lại. Không phải lý trí. Mà là cảm xúc. Một cảm giác không thể giải thích được. Như một người yêu một ai đó dù biết họ không tốt cho mình, nhưng vẫn không thể rời bỏ.

“Chưa,” tôi nói với bản thân. “Chưa phải lúc.”

Và tôi giữ. Không phải vì tôi thông minh. Mà vì tôi điên.

Cuối năm 2018 và suốt năm 2019, thị trường crypto như một nghĩa địa. Không ai quan tâm đến Bitcoin nữa. Giới truyền thông quay lưng. Các nhà đầu tư bỏ đi.

Giá Bitcoin dao động quanh $3,000 – $10,000. Không có xu hướng rõ ràng. Chỉ là đi ngang, chán chường, vô vọng.

Tôi không còn kiểm tra giá mỗi ngày nữa. Tôi chấp nhận rằng $1,200 trong tài khoản của tôi là mất rồi. Tôi không bán, nhưng cũng không mua thêm. Tôi chỉ… bỏ mặc nó ở đó.

Nhưng trong sự im lặng đó, một cuộc cách mạng mới đang âm thầm nảy nở. Nó có tên là **DeFi** – Decentralized Finance (Tài chính Phi tập trung).

Và nó sẽ thay đổi tất cả vào năm 2020.

“Thị trường crypto không giết bạn bằng một nhát dao. Nó giết bạn bằng một nghìn vết cắt nhỏ, từ từ, đau đớn, cho đến khi bạn không còn cảm giác gì nữa.”

— Quỳnh, một người sống sót qua mùa đông crypto 2018-2019

CHƯƠNG 7

KỶ NGUYÊN DEFI VÀ NFT (2020-2021)

Tháng 3 năm 2020. Thế giới chìm trong hoảng loạn vì đại dịch COVID-19. Các chính phủ đóng cửa biên giới, phong tỏa thành phố. Thị trường chứng khoán sụp đổ. Dầu mỏ xuống giá âm (nghĩa là người bán phải trả tiền cho người mua để họ nhận dầu). Mọi thứ đều hỗn loạn.

Bitcoin cũng không thoát khỏi cơn hoảng loạn. Giá rơi từ $10,000 xuống $3,800 chỉ trong một ngày (12 tháng 3). Thị trường crypto mất gần 50% giá trị.

Tôi nhìn tài khoản của mình giảm từ $2,000 xuống $800 và… cười. Không phải vì tôi điên. Mà vì tôi đã quá mệt mỏi để còn buồn. Tôi đã trải qua 2014, 2018, và giờ là 2020. Cú sốc này không còn làm tôi sợ hãi nữa.

Nhưng tôi không ngờ rằng, chỉ vài tháng sau, thị trường sẽ bùng nổ mạnh mẽ nhất trong lịch sử.

[Từ đại dịch đến ATH $69,000]

DeFi Summer – Mùa Hè Của Tài Chính Phi Tập Trung

Tháng 6 năm 2020, một sự kiện quan trọng đã kích hoạt “DeFi Summer” – mùa hè của tài chính phi tập trung.

Tháng 6 năm 2020, trong lúc thế giới vẫn đang grappling với COVID-19, tôi quyết định nghiêm túc học về DeFi. Không phải chỉ đọc bài viết hay xem video YouTube. Mà là thực sự đi sâu: đọc code smart contract trên Etherscan, tham gia Discord của các dự án, theo dõi các cuộc tranh luận về governance.

Tôi học về AMM (Automated Market Maker), về liquidity pools, về impermanent loss. Tôi học về các protocol như MakerDAO, Compound, Aave. Tôi học về yield farming, về các chiến lược tối ưu hóa lợi nhuận.

Và tôi nhận ra: DeFi không phải là một trào lưu. Nó là một cuộc cách mạng. Nó đang xây dựng lại toàn bộ hệ thống tài chính trên một nền tảng mới, mở, minh bạch.

Đó là lần đầu tiên sau Mt. Gox, sau ICO 2017, sau mùa đông 2018, tôi cảm thấy hy vọng thực sự. Không phải hy vọng kiếm tiền. Mà là hy vọng về một tương lai tốt đẹp hơn.

Compound Finance – một giao thức cho vay/đi vay phi tập trung – ra mắt token quản trị COMP và phân phối nó cho người dùng như một phần thưởng. Đây là khái niệm “yield farming” (canh tác lợi nhuận) đầu tiên: bạn gửi tiền vào Compound, nhận lãi, và còn nhận thêm token COMP miễn phí.

Giá COMP tăng từ $60 lên $300 chỉ trong vài ngày. Mọi người nhảy vào như kiến vỡ tổ.

Sau đó là Uniswap – một sàn giao dịch phi tập trung (DEX) cho phép bạn swap (đổi) token mà không cần trung gian. Tháng 9 năm 2020, Uniswap airdrop 400 token UNI cho mỗi người dùng từng sử dụng nền tảng.

400 UNI lúc đó trị giá khoảng $1,200. Miễn phí. Chỉ cần bạn từng swap một lần trên Uniswap trước đó.

Tôi không nhận được airdrop. Vì tôi chưa bao giờ dùng Uniswap. Tôi muốn tự tát vào mặt mình.

Yield Farming – Cuộc Đua Kiếm Lãi Suất Điên Rồ

Tháng 8 năm 2020, tôi quyết định thử yield farming nghiêm túc. Không phải $100 kiểu chơi chơi. Mà là $2,000 – một nửa số tiền tiết kiệm của tôi lúc đó.

Tôi theo một hướng dẫn trên Medium:
1. Gửi ETH vào Curve
2. Lấy LP token từ Curve gửi vào Yearn Finance
3. Stake YFI token nhận được vào một pool khác
4. Cứ thế lặp lại…

APY (lãi suất hàng năm) hiển thị: 120%.

“120%!” tôi nghĩ. “$2,000 sẽ thành $4,400 sau một năm. Đủ để mua một chiếc laptop mới!”

Tôi làm theo hướng dẫn. Giao dịch đầu tiên: phí gas $45. Giao dịch thứ hai: $62. Giao dịch thứ ba: $38.

Tổng cộng tôi trả $145 chỉ để “vào” farming.

Một tháng sau, tôi kiếm được $180 lợi nhuận. Nghe có vẻ tốt. Nhưng để rút ra, tôi phải trả thêm $120 phí gas.

Lãi ròng: $60 cho một tháng farming. 3% lợi nhuận. APY thực tế: 36%, không phải 120%.

Và tôi còn chưa kể rủi ro: smart contract có thể bị hack, token có thể về 0, gas fee có thể tăng vọt…

Sau 3 tháng, tôi rút hết ra với lãi $150. Trừ đi $265 phí gas, tôi lỗ $115.

Đó là bài học: Đừng tin vào số APY trên màn hình. Hãy tính phí gas và rủi ro.

DeFi Summer biến thị trường crypto thành một sòng bạc khổng lồ. Mọi người đều chạy theo “lãi suất cao” từ các giao thức DeFi.

Bạn gửi ETH vào Aave, nhận lãi 5%/năm. Rồi lấy token aETH (đại diện cho ETH bạn gửi) đem gửi vào Curve, nhận thêm 10%/năm. Rồi lấy token từ Curve gửi vào Yearn Finance, nhận thêm 15%/năm.

Tổng cộng bạn có thể kiếm 30-50%/năm, hoặc thậm chí hơn.

Nghe có vẻ tuyệt vời, phải không?

Nhưng rủi ro là khổng lồ:

– Smart contract có thể bị hack

– Token bạn farm có thể về 0

– Phí gas (chi phí giao dịch trên Ethereum) lúc đó lên đến $50-$100 cho một giao dịch

Tôi thử yield farming với $500. Sau một tháng, tôi kiếm được $50. Nhưng tôi đã trả $200 phí gas. Lỗ ròng $150.

Bài học: Yield farming chỉ có lời nếu bạn có ít nhất vài chục nghìn USD. Nếu bạn chỉ có vài trăm, bạn sẽ bị phí gas ăn hết.

Bitcoin Lên $20,000 Trở Lại – Tháng 12 Năm 2020

Cuối năm 2020, Bitcoin vượt lại mốc $20,000 – cái đỉnh từng đạt được vào năm 2017.

Lần này khác. Lần này không phải là do FOMO của nhà đầu tư bán lẻ. Mà là do các tổ chức lớn bắt đầu mua Bitcoin.

MicroStrategy – một công ty công nghệ Mỹ – đã mua hàng tỷ USD Bitcoin làm tài sản dự trữ.

Tesla của Elon Musk cũng mua 1.5 tỷ USD Bitcoin.

PayPal cho phép người dùng mua bán Bitcoin trên nền tảng của họ.

Đây là dấu hiệu cho thấy Bitcoin đang được chấp nhận rộng rãi hơn. Không còn chỉ là “đồ chơi của hacker” nữa.

Tài khoản $800 của tôi tăng lên $3,000. Tôi lại thấy hy vọng.

NFT Boom – CryptoPunks Và Bored Ape Yacht Club

Tháng 12 năm 2021, tôi tham dự một buổi họp mặt của cộng đồng crypto Hà Nội. Khoảng 30 người, ngồi trong một quán cafe, uống bia và nói chuyện về DeFi, NFT, Metaverse.

Một anh chàng – độ 25 tuổi, mặc áo hoodie, đeo Apple Watch – khoe rằng anh ta vừa bán một Bored Ape với giá 100 ETH ($400,000).

“Mua vào 30 ETH tháng 5, bán ra 100 ETH tháng 12. Lãi gấp 3.3 lần trong 7 tháng,” anh ta cười.

Tôi hỏi: “Mày có hối hận không khi bán? Nếu nó lên 200 ETH thì sao?”

“Không,” anh ta đáp. “Lời là lời. Đừng bao giờ hối hận về lợi nhuận. Chỉ hối hận về thua lỗ thôi.”

Câu nói đó khắc sâu vào đầu tôi. Đó là một triết lý tôi chưa bao giờ có. Tôi luôn hối hận khi bán quá sớm. Luôn nhìn lại và nghĩ “giá như…”.

Nhưng anh chàng này không. Anh ta bán, lấy lời, và không nhìn lại.

Đó là sự bình tĩnh mà tôi chưa đạt được. Và có lẽ sẽ không bao giờ đạt được.

Tháng 3 năm 2021, một người bạn của tôi – gọi anh ta là Nam – gửi cho tôi link một trang web: “Larva Labs CryptoPunks”.

“Mày thấy cái này thế nào?” Nam hỏi.

Tôi click vào. Nhìn thấy 10,000 ảnh avatar pixel art 24×24. Giá sàn (floor price): 15 ETH (khoảng $30,000 lúc đó).

“Đây là trò gì?” tôi hỏi lại. “Ai mà trả $30k cho một bức ảnh pixel?”

“Đây là NFT. Non-Fungible Token. Nó độc nhất. Chỉ có 10,000 cái trên toàn thế giới.”

“Vậy thì sao? Tao có thể right-click -> Save Image.”

“Nhưng mày không có quyền sở hữu trên blockchain.”

“Quyền sở hữu cái quái gì? Để làm gì?”

Nam thở dài: “Mày không hiểu. Đây là tương lai của nghệ thuật kỹ thuật số.”

Tôi cười: “Nghệ thuật cái đầu. Đây là bubble.”

Sáu tháng sau, CryptoPunks giá sàn lên 100 ETH ($300,000). Có con được bán với giá $10 triệu.

Nam mua một con Bored Ape với giá 30 ETH ($90,000) vào tháng 5. Anh ta bán nó với 100 ETH ($400,000) vào tháng 9.

Tôi không mua gì. Tôi ngồi nhìn từ xa, nghiến răng, và tự hỏi: “Tại sao mày lại ngu vậy?”

Đáp án: Vì tôi quá lý trí. Và thị trường crypto không phải là nơi cho kẻ lý trí.

Năm 2021 là năm của NFT (Non-Fungible Token – Token không thể thay thế).

NFT là những tài sản kỹ thuật số độc nhất, được lưu trữ trên blockchain. Nó có thể là một bức tranh, một đoạn nhạc, một video, hoặc bất cứ thứ gì.

Hai bộ sưu tập NFT nổi tiếng nhất là CryptoPunks (10,000 ảnh pixel art độc đáo) và Bored Ape Yacht Club (10,000 con khỉ buồn chán).

Giá một CryptoPunk lên đến hàng triệu USD. Giá một Bored Ape lên đến hàng trăm nghìn USD.

Các ngôi sao như Justin Bieber, Paris Hilton, Stephen Curry đều mua NFT và đặt làm ảnh đại diện.

Tôi nghĩ đây là trò ngu ngốc nhất tôi từng thấy. Ai mà trả hàng trăm nghìn USD cho một bức tranh khỉ pixel?

Nhưng thị trường không quan tâm đến ý kiến của tôi. NFT tiếp tục bùng nổ.

Một người bạn của tôi mua một Bored Ape với giá 30 ETH ($90,000) vào tháng 5 năm 2021. Anh ta bán nó với giá 100 ETH ($400,000) vào tháng 8.

Tôi không mua NFT. Và tôi tiếc đến giờ.

[HÌNH ẢNH: cryptopunks_nft.jpg, bored_ape_yacht_club.jpg – Hai bộ sưu tập NFT đình đám nhất]

Elon Musk Và Dogecoin – Khi Một Tweet Trị Giá Hàng Tỷ USD

Năm 2021 cũng là năm của Elon Musk và Dogecoin.

Dogecoin là một đồng meme-coin, được tạo ra năm 2013 như một trò đùa, với logo là một chú chó Shiba Inu. Nó không có công nghệ gì đặc biệt. Không có team phát triển chính thức. Chỉ là một trò đùa.

Nhưng Elon Musk yêu thích nó. Ông tweet về Dogecoin mỗi vài ngày, gọi nó là “đồng tiền của nhân dân”, và thậm chí còn xuất hiện trên chương trình Saturday Night Live để nói về nó.

Mỗi tweet của Elon làm giá Dogecoin tăng 20-50%.

Giá Dogecoin từ $0.007 đầu năm tăng lên $0.73 vào tháng 5 – tăng hơn 100 lần.

Tôi mua một chút Dogecoin với giá $0.10, bán với giá $0.50, kiếm được $1,000. Đó là một trong số ít lần tôi bán đúng thời điểm.

Ngọc Trinh, Cao Thái Sơn Và Dogecoin – Trào Lưu “Shill Coin” Của Sao Việt

Tháng 5 năm 2021, khi Elon Musk tweet về Dogecoin và giá nó tăng vọt, một làn sóng kỳ lạ xuất hiện trên mạng xã hội Việt Nam.

Ngọc Trinh đăng ảnh ví điện tử với hàng triệu USD Dogecoin.  Cao Thái Sơn share bài viết với nội dung giống hệt.  Lê Dương Bảo Lâm, Kiều Minh Tuấn, Nam Thư – tất cả cùng đăng về Dogecoin và FXT Token trong cùng một ngày.

Rõ ràng là một chiến dịch PR có trả tiền.

Cộng đồng crypto Việt Nam phẫn nộ. Chúng tôi biết FXT Token là gì – một token liên quan đến Lion Group, một mạng lưới lừa đảo đa cấp đã bị cảnh báo.

Tôi viết một bài post dài trên Facebook, phân tích tại sao đây là scam, tại sao những nghệ sĩ này vô trách nhiệm. Bài post được share hàng nghìn lần.

Hai ngày sau, tất cả bài đăng của các nghệ sĩ… biến mất. Không một lời xin lỗi. Không một lời giải thích. Chỉ xóa và im lặng.

Những người đã mua coin dựa trên lời khuyên của họ mất tiền. Nhưng các nghệ sĩ vẫn tiếp tục sống cuộc sống xa hoa của họ, không hề bị ảnh hưởng.

Đó là lúc tôi nhận ra: Fame không đi kèm với trách nhiệm. Tiền thì có, nhưng lương tâm thì không.

Đầu năm 2021, khi thị trường còn chưa sụp hoàn toàn, một làn sóng kỳ lạ đã xuất hiện trên mạng xã hội Việt Nam.

Hàng loạt nghệ sĩ, người mẫu nổi tiếng đồng loạt đăng bài “khoe” việc đầu tư vào các đồng coin, đặc biệt là Dogecoin, Shiba Inu, và một token lạ hoắc tên là FXT Token

Ngọc Trinh – người mẫu nổi tiếng – đăng ảnh ví điện tử chứa hàng triệu USD giá trị Dogecoin. Cô không nói một lời nào về rủi ro, chỉ nói về “tiềm năng” và “cơ hội”.

Cao Thái Sơn, Kiều Minh Tuấn, Nam Thư, Lê Dương Bảo Lâm và nhiều nghệ sĩ khác cũng đăng các bài tương tự, với câu chữ gần như giống hệt nhau.

Điều đáng ngờ là FXT Token – một trong những token được quảng bá – có liên hệ với Lion Group, một tổ chức đã bị cảnh báo là lừa đảo đa cấp.

Cộng đồng phẫn nộ. Các chuyên gia tài chính lên tiếng chỉ trích. Và cuối cùng, tất cả các bài đăng đều… biến mất.

Các nghệ sĩ không xin lỗi. Không giải thích. Chỉ xóa bài và im lặng.Một thế hệ đu đỉnh Doge coin ở 0.7 $ ra đời. Nhưng trong danh sách ấy, có Shiba Inu lại là 1 đồng coin khiến những kẻ ngoại đạo ăn đẫm- Thật là 1 phước lành trớ trêu!

Bitcoin Đạt ATH $69,000 – Tháng 11 Năm 2021

Tháng 11 năm 2021, Bitcoin đạt mức cao nhất mọi thời đại (ATH – All-Time High): $69,000.

Tôi có 0.1 BTC lúc đó (đã bán phần lớn trước đó để lấy tiền). Tài khoản của tôi lên đến $12,000 – cao nhất từ trước đến nay.

Lần này tôi học được bài học. Tôi bán hết. Tất cả. Rút tiền mặt ra. Chuyển vào tài khoản ngân hàng.

$12,000 không phải là một con số lớn. Nhưng với tôi, đó là chiến thắng. Đó là lần đầu tiên tôi rời khỏi thị trường crypto với lợi nhuận thực sự.

Tôi nghĩ mình đã học được cách chơi trò chơi này. Tôi nghĩ mình đã thông minh.

Nhưng năm 2022 sẽ chứng minh rằng tôi vẫn chưa học được gì cả

“NFT không phải là nghệ thuật. Đó là một trò Ponzi có hình ảnh đẹp.”

— Một nghệ sĩ truyền thống phẫn nộ, và có lẽ họ đúng

Hết chương 7

CHƯƠNG 8

THỊ TRƯỜNG ĐẠT ĐỈNH VÀ CÚ SẬP 2022

Tháng 1 năm 2022. Tôi rút hết $12,000 ra khỏi thị trường crypto. Tôi cảm thấy nhẹ nhõm. Tôi cảm thấy tự do.

Nhưng… tôi không thể rời xa được.

Vài tuần sau, giá Bitcoin giảm xuống $40,000. Tôi nghĩ: “Đây là cơ hội mua lại.”

Tôi bỏ $5,000 vào. Mua 0.125 BTC với giá $40,000.

Đó là một sai lầm lớn.

Terra-Luna – Cú Sốc Mở Màn

Tháng 5 năm 2022, một sự kiện thảm khốc đã làm rung chuyển toàn bộ thị trường crypto: sự sụp đổ của Terra-Luna.

Terra-Luna là một dự án blockchain với hai token chính:

– LUNA – token quản trị

– UST – một stablecoin “thuật toán”, được thiết kế để luôn giữ giá $1

UST không được bảo chứng bằng USD thật, mà bằng một cơ chế thuật toán phức tạp liên kết với LUNA. Bạn có thể đổi 1 UST lấy $1 giá trị LUNA bất cứ lúc nào.

Điểm hấp dẫn của hệ sinh thái Terra là Anchor Protocol – một nền tảng cho vay DeFi hứa hẹn lãi suất lên đến 20%/năm cho người gửi UST. Con số này phi thực tế, nhưng nó đã thu hút hàng tỷ USD.

Ngày 7 tháng 5, một loạt giao dịch bán UST khổng lồ diễn ra. UST mất mốc $1, giảm xuống $0.95, rồi $0.90.

Cơ chế thuật toán bắt đầu sụp đổ. Càng nhiều người bán UST để đổi lấy LUNA, nguồn cung LUNA càng tăng lên theo cấp số nhân (vì giao thức phải mint LUNA mới để duy trì giá UST). Giá LUNA lao dốc.

Chỉ trong vài ngày, LUNA từ $80 về… $0.0001.

UST từ $1 về $0.10.

Khoảng $45 tỷ USD giá trị thị trường bốc hơi.

Hàng triệu người mất sạch tiền. Một số người tự tử. Một số người đăng video khóc lóc trên YouTube. Một số người đe dọa sẽ giết Do Kwon – người sáng lập Terra.

Tôi may mắn không đầu tư vào Terra. Nhưng cú sốc này đã châm ngòi cho một chuỗi phản ứng domino.

[ Biểu đồ sụp đổ của Terra-Luna tháng 5/2022]

Hiệu Ứng Domino – Celsius, Three Arrows Capital, Voyager

Terra-Luna sụp đổ kéo theo hàng loạt tổ chức khác.

Three Arrows Capital (3AC) – một quỹ phòng hộ crypto khổng lồ – đã đầu tư nặng vào LUNA. Khi LUNA về 0, 3AC mất khả năng thanh toán các khoản vay. Tháng 6, 3AC nộp đơn phá sản.

Celsius Network – một nền tảng cho vay với 1.7 triệu người dùng – đóng băng tất cả tài khoản vào tháng 6. Người dùng không thể rút tiền. Celsius sau đó cũng nộp đơn phá sản, với lỗ hổng tài chính $1.2 tỷ.

Voyager Digital – một nền tảng khác – phá sản vào tháng 7 vì không thu hồi được khoản vay $650 triệu từ 3AC.

Thị trường crypto rơi vào hoảng loạn. Giá Bitcoin giảm từ $40,000 xuống $30,000, rồi $25,000, rồi $20,000.

0.125 BTC của tôi giảm từ $5,000 xuống $2,500.

Nhưng tồi tệ nhất vẫn chưa đến.

FTX – Sự Sụp Đổ Của Một Đế Chế

Tháng 11 năm 2022. Tôi nghĩ thị trường đã chạm đáy. Tôi nghĩ mọi chuyện tồi tệ nhất đã qua.

Rồi FTX sụp đổ.

FTX là sàn giao dịch crypto lớn thứ 2 thế giới, được điều hành bởi Sam Bankman-Fried (SBF) – một thiên tài 30 tuổi, được Forbes ca ngợi là “tỷ phú trẻ nhất thế giới crypto”.

SBF có hình ảnh của một người nhân ái, ủng hộ “effective altruism” (chủ nghĩa vị tha hiệu quả), quyên góp hàng chục triệu USD cho từ thiện, xuất hiện trên mọi hội nghị lớn.

Nhưng tất cả chỉ là màn kịch.

Ngày 2 tháng 11, một báo cáo từ CoinDesk tiết lộ rằng Alameda Research (quỹ phòng hộ chị em của FTX, cũng do SBF sở hữu) có bảng cân đối kế toán chứa đầy token FTT – token do chính FTX phát hành.

Binance – đối thủ lớn nhất của FTX – tuyên bố sẽ bán toàn bộ FTT mà họ nắm giữ. Giá FTT lao dốc.

Người dùng bắt đầu rút tiền khỏi FTX hàng loạt (bank run). FTX không đủ tiền để trả.

Ngày 8 tháng 11, Binance tuyên bố sẽ mua lại FTX để “cứu” sàn. Nhưng chỉ một ngày sau, Binance hủy bỏ thỏa thuận, nói rằng FTX “không thể cứu được”.

Ngày 11 tháng 11, FTX nộp đơn phá sản. Số tiền bị thất lạc: $8 tỷ USD.

Sau đó các cuộc điều tra tiết lộ: SBF đã bí mật sử dụng tiền của khách hàng FTX để bù lỗ cho Alameda Research. Ông ta đã đánh bạc với tiền người khác.

SBF bị bắt vào tháng 12 năm 2022, bị kết án 25 năm tù vào tháng 3 năm 2024.

[Hình ảnh FTX và Sam Bankman-Fried]

Tôi Mất Tất Cả (Lại Lần Nữa)

Tôi không để tiền trên FTX (vì tôi đã học được bài học từ Mt. Gox). Nhưng sự sụp đổ của FTX đã kéo toàn bộ thị trường xuống vực sâu.

Bitcoin giảm từ $20,000 xuống $16,000.

0.125 BTC của tôi giờ chỉ còn trị giá $2,000. Tôi đã mất 60% giá trị kể từ khi mua lại vào tháng 1.

Tôi không bán. Không phải vì tôi tin vào Bitcoin. Mà vì tôi mệt mỏi. Tôi không còn muốn nghĩ về nó nữa.

“Lòng tin mất nhiều năm để xây dựng, nhưng chỉ cần một ngày để phá hủy. FTX đã phá hủy lòng tin của một thế hệ.”

— Một investor trên Twitter sau vụ FTX, và đó cũng là cảm giác của tôi

CHƯƠNG 9

XÂY DỰNG LẠI (2023-2024)

Năm 2023 bắt đầu trong sự im lặng và hoài nghi. Sau cơn bão năm 2022 – Terra-Luna, Celsius, 3AC, FTX – toàn bộ ngành công nghiệp crypto nằm trong đống đổ nát. Giá Bitcoin đi ngang quanh $16,000-$25,000. Không ai quan tâm. Giới truyền thông đã quay lưng. Các nhà đầu tư tổ chức rút lui.

Tôi vẫn giữ 0.125 BTC trị giá $2,000 và quyết định không nhìn vào nó nữa. Tôi tập trung vào công việc, vào cuộc sống thực. Crypto đã làm tôi đau khổ đủ rồi.

Nhưng thị trường crypto, giống như một con zombie không thể giết chết, lại một lần nữa trỗi dậy.

[ Biểu đồ phục hồi Bitcoin 2023-2025]

Sự Sạch Sẽ – Sam Bankman-Fried Và Changpeng Zhao Bị Bắt

Tháng 3 năm 2024, Sam Bankman-Fried bị kết án 25 năm tù vì tội gian lận. Phiên tòa diễn ra như một vở kịch bi hài – SBF cố gắng biện minh rằng mọi thứ chỉ là “sai sót quản lý”, nhưng bằng chứng quá rõ ràng. Ông ta đã đánh cắp tiền của khách hàng, nói dối, và sống một cuộc đời xa hoa trong khi hàng triệu người mất sạch tiền tiết kiệm.

Cùng thời điểm đó, Changpeng “CZ” Zhao – CEO của Binance, sàn giao dịch lớn nhất thế giới – cũng đạt được thỏa thuận nhận tội với chính phủ Mỹ về các vi phạm chống rửa tiền. CZ phải trả phạt $4.3 tỷ USD và từ chức CEO. Ông bị kết án 4 tháng tù (một bản án nhẹ so với tội danh).

Việc hai “gã khổng lồ” của ngành bị xử lý đã mang lại một cảm giác… thanh lọc. Cộng đồng crypto cảm thấy rằng những “tác nhân xấu” đang bị loại bỏ. Hệ thống đang tự chữa lành.

Đó là một ảo tưởng. Nhưng đó là một ảo tưởng cần thiết để thị trường tiếp tục tồn tại.

Bitcoin Halving Lần Thứ 4 – Tháng 4 Năm 2024

Tháng 4 năm 2024, một sự kiện quan trọng đã được lập trình sẵn trong mã nguồn Bitcoin diễn ra: halving lần thứ 4.

Cứ sau mỗi 210,000 khối được khai thác (khoảng 4 năm), phần thưởng mà thợ đào nhận được sẽ giảm một nửa. Lần này, phần thưởng giảm từ 6.25 BTC xuống 3.125 BTC mỗi khối.

Điều này có nghĩa là nguồn cung Bitcoin mới đổ ra thị trường giảm đi một nửa. Nếu nhu cầu giữ nguyên hoặc tăng, giá sẽ tăng.

Lịch sử đã chứng minh điều này. Sau mỗi lần halving (2012, 2016, 2020), giá Bitcoin đều tăng mạnh trong 1-2 năm tiếp theo.

Lần này cũng không ngoại lệ.

Bitcoin ETF – Sự Kiện Lịch Sử Tháng 1 Năm 2024

Ngày 10 tháng 1 năm 2024, khi SEC công bố phê duyệt Bitcoin ETF, tôi đang ở quán cafe làm việc.

Thông báo xuất hiện trên điện thoại. Tôi đọc, đọc lại, không tin vào mắt mình.

“Bitcoin ETF được phê duyệt.”

Tôi đã chờ đợi moment này suốt 10 năm. Kể từ khi Winklevoss twins nộp đơn đầu tiên năm 2013, đã có hàng chục đơn xin giấy phép, tất cả đều bị từ chối.

Và giờ, cuối cùng, nó đã xảy ra.

Tôi không gào lên như năm 2013. Tôi không khóc như năm 2014. Tôi chỉ ngồi đó, nhìn màn hình, và mỉm cười.

Một nụ cười bình thản. Vì tôi biết rằng, dù thị trường có lên hay xuống, dù tôi có giàu hay nghèo, Bitcoin đã thắng. Nó đã được chấp nhận bởi hệ thống tài chính truyền thống. Nó không còn là một trò chơi nữa.

Nó đã trở thành một phần của lịch sử.

Trước khi halving, một sự kiện còn quan trọng hơn đã diễn ra vào tháng 1 năm 2024: SEC (Ủy ban Chứng khoán Mỹ) chính thức phê duyệt Bitcoin Spot ETF (Quỹ Bitcoin giao ngay).

Đây là một cột mốc lịch sử. Trong hơn một thập kỷ, các công ty tài chính đã nộp đơn xin phê duyệt Bitcoin ETF nhưng liên tục bị từ chối. SEC cho rằng Bitcoin quá rủi ro, dễ bị thao túng giá, và không phù hợp với nhà đầu tư thông thường.

Nhưng năm 2024, dưới áp lực từ các vụ kiện và thay đổi trong nhận thức, SEC cuối cùng đã đồng ý.

Hơn 10 Bitcoin ETF được phê duyệt cùng lúc, từ các “ông lớn” như:

– BlackRock (quỹ quản lý tài sản lớn nhất thế giới)

– Fidelity

– ARK Invest

– Grayscale

Chỉ trong vài tuần, hàng tỷ USD đã chảy vào các ETF này. Điều này có nghĩa là các nhà đầu tư tổ chức, các quỹ hưu trí, và ngay cả bà cô hàng xóm giờ đều có thể mua Bitcoin thông qua tài khoản môi giới thông thường, không cần phải tự quản lý ví điện tử.

Bitcoin không còn là “đồ chơi của hacker” nữa. Nó đã trở thành một tài sản đầu tư chính thống.

[ Hình ảnh về sự kiện SEC phê duyệt Bitcoin ETF]

Giá Bitcoin Phục Hồi – Từ $16,000 Lên $73,000

Kết hợp giữa Bitcoin ETF approval, halving, và sự thanh lọc các tác nhân xấu đã tạo ra một “cơn bão hoàn hảo” cho Bitcoin.

Giá tăng đều đặn từ $25,000 (đầu năm 2024) lên $40,000, rồi $50,000, rồi $60,000.

Tháng 3 năm 2024, Bitcoin lập kỷ lục mới: $73,000 – cao hơn cả đỉnh $69,000 của năm 2021.

0.125 BTC của tôi giờ trị giá $9,000. Từ $2,000 lên $9,000 – tăng gấp 4.5 lần chỉ trong hơn một năm.

Lần này tôi không bán hết. Tôi chỉ bán 0.05 BTC, lấy ra $3,500. Để còn 0.075 BTC cho tương lai.

Vì tôi đã học được một bài học: Bán hết là sai lầm. Luôn giữ lại một phần cho “điều gì đó kỳ diệu” có thể xảy ra.

Layer 2 Solutions – Arbitrum, Optimism, zkSync

Khi tôi lần đầu tiên sử dụng Arbitrum vào đầu năm 2024, tôi cảm thấy như đang sử dụng Ethereum năm 2016 – khi phí gas chỉ vài cent và giao dịch confirm trong vài giây. Nó nhanh. Nó rẻ. Nó mượt.

Tôi swap token trên Uniswap Arbitrum. Phí: $0.05. Tôi cung cấp liquidity trên Curve Arbitrum. Phí: $0.08. So với $50-100 trên Ethereum mainnet, đây là một sự thay đổi cách mạng.

Và tôi nhận ra: Đây chính là tương lai. Không phải Ethereum sẽ bị thay thế bởi một blockchain mới. Mà nó sẽ scale thông qua các Layer 2, giống như Internet scale thông qua CDN và edge computing.

Công nghệ không đứng yên. Nó luôn tiến hóa. Và những người sống sót là những người biết tiến hóa cùng nó.

Trong khi Bitcoin đang phục hồi, Ethereum và hệ sinh thái của nó cũng đang phát triển mạnh mẽ với các giải pháp Layer 2.

Layer 2 là các blockchain được xây dựng “trên” Ethereum để giải quyết vấn đề tắc nghẽn và phí gas cao. Giao dịch được xử lý ngoài chuỗi chính (off-chain), rồi được “gói lại” và gửi lên Ethereum để bảo mật.

Ba dự án Layer 2 hàng đầu năm 2024 là:

– Arbitrum – dẫn đầu về TVL (Total Value Locked) và người dùng

– Optimism – với hệ sinh thái “Superchain”

– zkSync – sử dụng công nghệ Zero-Knowledge Proof tiên tiến

Phí giao dịch trên Layer 2 chỉ còn vài cent, so với hàng chục USD trên Ethereum mainnet.

Tôi thử sử dụng Arbitrum và thấy nó nhanh, rẻ, và mượt mà. Đây chính là tương lai của Ethereum.

Vietnam Blockchain Strategy 2024 – Nghị Quyết 1236/QĐ-TTg

Tháng 10 năm 2024, một sự kiện quan trọng đã diễn ra tại Việt Nam: Chính phủ chính thức ban hành Quyết định 1236/QĐ-TTg về “Chiến lược quốc gia về ứng dụng và phát triển công nghệ chuỗi khối (blockchain) đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.

Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một chiến lược chính thức về blockchain. Mục tiêu là đến năm 2030, Việt Nam sẽ trở thành một trong những quốc gia hàng đầu khu vực về blockchain.

Đồng thời, các cơ quan chức năng đang xây dựng khung pháp lý cho “tài sản ảo” và “tiền ảo”, dự kiến hoàn thành vào tháng 5 năm 2025.

Điều này có nghĩa là:

– Các sàn giao dịch crypto tại Việt Nam sẽ phải đăng ký, giấy phép, và tuân thủ luật pháp

– Nhà đầu tư sẽ được bảo vệ tốt hơn

– Các vụ lừa đảo như Sky Mining sẽ khó xảy ra hơn

Tôi cảm thấy hy vọng. Sau bao năm “miền Tây hoang dã”, crypto cuối cùng cũng đang bước vào kỷ nguyên của quy định và trách nhiệm.

Quote cuối chương:

“Một thị trường trưởng thành không phải là thị trường không có sai lầm. Đó là thị trường biết cách học từ sai lầm và xây dựng lại từ đống đổ nát.”

— Vitalik Buterin, một trong số ít người có đủ trí tuệ và khiêm tốn để hiểu điều này

CHƯƠNG 10

Tháng 10 năm 2025. Tôi 38 tuổi. Ngồi trước màn hình laptop, nhìn lại 17 năm đã qua, tôi không biết nên cảm thấy thế nào.

Đêm nay, một đêm mùa thu Hà Nội, gió lạnh len qua khe cửa sổ, tôi ngồi nhìn những con số trên màn hình và tự hỏi: 17 năm, liệu có đáng không? Liệu một người đàn ông gần 40 tuổi, chưa có nhà, chưa có xe, chưa lập gia đình, chỉ có một ví điện tử với vài token lẻ tẻ, có thể nói mình thành công không?

Câu trả lời là không. Ít nhất, không theo cách mà xã hội định nghĩa. Nhưng nếu bạn hỏi tôi có hối hận không, tôi sẽ nói: “Có và không.”

Có, vì tôi đã lãng phí cả thanh xuân vào một thứ bay hơi như mây khói. Không, vì tôi đã sống một cuộc đời đủ đầy cảm xúc – từ niềm vui sướng khi thấy Bitcoin lên $1,000 lần đầu, đến nỗi đau tột cùng khi Mt. Gox sụp đổ và cuốn đi 50 BTC của tôi. Tôi đã khóc, đã cười, đã tuyệt vọng, đã hy vọng. Tôi đã sống với cường độ mà nhiều người không dám.

Tự hào? Hối hận? Khôi hài? Cay đắng? Có lẽ tất cả.

0.075 BTC còn lại của tôi giờ trị giá khoảng $4,500 (giá Bitcoin dao động quanh $60,000). Không phải là một con số lớn. Nhưng nó đại diện cho một hành trình dài, đầy máu và nước mắt.

Nếu tôi giữ 50 BTC ban đầu từ năm 2011, giờ tôi sẽ có $3 triệu USD. Tôi sẽ là triệu phú. Tôi sẽ nghỉ hưu sớm và sống trên một bãi biển nào đó.

Nhưng tôi không giữ. Tôi đã bán, mua lại, bán, mua lại, mất vào Mt. Gox, mất vào các ICO lừa đảo, thắng, thua, thắng, thua, cho đến khi chỉ còn lại 0.075 BTC.

Đó có phải là thất bại? Hay là một hành trình cần thiết để tôi trở thành con người tôi ngày hôm nay?

El Salvador Bỏ Luật Bitcoin – Tháng 1 Năm 2025

Năm 2025 bắt đầu với một tin buồn: El Salvador – quốc gia đầu tiên công nhận Bitcoin là tiền tệ hợp pháp – đã phải bãi bỏ phần lớn “Luật Bitcoin” dưới áp lực của IMF (Quỹ Tiền tệ Quốc tế).

Việc chấp nhận Bitcoin không còn là bắt buộc với các doanh nghiệp. Nó chỉ còn là một phương tiện thanh toán tự nguyện.

Thí nghiệm của El Salvador, sau 3.5 năm, đã thất bại. Không phải vì công nghệ không hoạt động. Mà vì con người không sẵn sàng.

92% dân số El Salvador chưa bao giờ sử dụng Bitcoin. Ví Chivo của chính phủ đầy lỗi. Giáo dục không đủ. Cơ sở hạ tầng không đủ.

Bitcoin không thể cứu một quốc gia chỉ bằng một đạo luật. Nó cần thời gian, giáo dục, và quan trọng nhất là sự chấp nhận tự nguyện.

Nhưng tôi không coi đây là thất bại hoàn toàn. El Salvador đã dám thử. Và từ thất bại của họ, các quốc gia khác sẽ học được bài học.

RWA – Tokenization Of Real World Assets

Khi BlackRock – quỹ quản lý tài sản $10 nghìn tỷ USD – công bố quỹ BUIDL, tôi biết rằng crypto đã đến một mốc quan trọng. Không còn là “chúng ta sẽ thay thế hệ thống tài chính truyền thống” nữa. Mà là “chúng ta sẽ làm cho hệ thống tài chính truyền thống tốt hơn”.

Đó không phải là cuộc cách mạng mà Satoshi hình dung. Nhưng nó là một sự tiến hóa thực tế và bền vững.

Và có lẽ, đó là điều chúng ta cần. Không phải phá hủy mọi thứ và xây dựng lại từ đầu. Mà là cải thiện những gì đã có, từng bước, từng bước một.

Năm 2025 cũng chứng kiến sự bùng nổ của RWA (Real World Assets) – việc token hóa các tài sản thế giới thực như bất động sản, trái phiếu, cổ phiếu lên blockchain.

BlackRock – quỹ quản lý tài sản lớn nhất thế giới – đã ra mắt quỹ BUIDL, một quỹ trái phiếu kho bạc Mỹ được token hóa trên blockchain.

Điều này mở ra một tương lai mới: Bạn có thể sở hữu một phần của một tòa nhà ở New York, một bức tranh của Picasso, hoặc một trái phiếu chính phủ, tất cả đều được đại diện bằng token trên blockchain, có thể giao dịch 24/7 trên toàn thế giới.

Đây chính là “killer app” (ứng dụng giết người) mà crypto đã tìm kiếm suốt 17 năm qua. Không phải là “tiền điện tử thay thế ngân hàng”. Mà là “blockchain làm cho tài chính truyền thống hiệu quả và dân chủ hơn”.

Nghị Quyết 5/2025 – Khung Pháp Lý Crypto Việt Nam

Tôi nhớ khi tin về Nghị quyết 5/2025 được công bố, cộng đồng crypto Việt Nam chia làm hai luồng ý kiến:

Luồng 1: “Đây là tốt. Cuối cùng chúng ta cũng có luật rõ ràng. Không còn vùng xám nữa.”

Luồng 2: “Đây là đế. Chính phủ sẽ kiểm soát mọi thứ. Crypto sẽ mất đi tính phi tập trung.”

Tôi thuộc luồng 1. Vì tôi đã thấy quá nhiều người bị lừa đảo. Quá nhiều dự án Ponzi. Quá nhiều nỗi đau.

Quy định không phải là kẻ thù. Quy định, nếu được làm đúng, có thể bảo vệ nhà đầu tư mà vẫn khuyến khích đổi mới.

Và Việt Nam, với Nghị quyết này, đang đi đúng hướng. Chậm. Nhưng đúng.

Tháng 5 năm 2025, Việt Nam chính thức công bố khung pháp lý cho tài sản ảo và tiền điện tử theo Nghị quyết 5/2025, có hiệu lực từ tháng 9.

Các điểm chính:

– Các sàn giao dịch crypto phải có giấy phép và tuân thủ quy định chống rửa tiền (AML)

– Nhà đầu tư được bảo vệ qua các cơ chế giám sát

– Thuế đối với giao dịch crypto được làm rõ

– Các dự án lừa đảo sẽ bị xử lý hình sự nghiêm khắc

Đây là một bước tiến lớn. Việt Nam đang từ bỏ cách tiếp cận “cấm đoán mơ hồ” và chuyển sang “quản lý có trách nhiệm”.

Tôi tin rằng đây là đúng đắn. Crypto không cần “tự do tuyệt đối”. Nó cần “tự do có trách nhiệm”.

Bitcoin $100,000 – Giấc Mơ Hay Ảo Tưởng?

Cuối năm 2025, giá Bitcoin đang dao động quanh $60,000. Cộng đồng crypto đang tranh luận sôi nổi: Liệu Bitcoin có thể đạt $100,000 trong năm 2025 hay không?

Một số người tin rằng với Bitcoin ETF, halving, và sự chấp nhận ngày càng tăng từ các tổ chức, $100,000 là điều tất yếu.

Một số người khác cho rằng thị trường đang trong giai đoạn “phân phối” và sẽ sớm sụp đổ như 2018 và 2022.

Tôi không biết. Và tôi không còn quan tâm đến những dự đoán giá nữa.

Vì sau 17 năm, tôi đã học được một bài học quan trọng nhất:

Giá không quan trọng. Tình yêu mới quan trọng.

Tình Yêu Bitcoin

Năm 2008, khi tôi lần đầu đọc whitepaper của Satoshi, tôi 21 tuổi. Tôi tin vào một tương lai nơi Bitcoin sẽ giải phóng chúng ta khỏi các ngân hàng, khỏi chính phủ, khỏi mọi thứ kiểm soát.

Năm 2025, tôi 38 tuổi. Bitcoin không giải phóng ai cả. Nó không thay thế đồng đô la. Nó không làm cho thế giới tự do hơn.

Nhưng nó đã làm một điều quan trọng hơn: Nó chứng minh rằng một ý tưởng, dù bị chế nhạo, bị cấm đoán, bị tấn công, vẫn có thể sống sót nếu đủ mạnh mẽ.

Bitcoin không phải là một công cụ làm giàu. Nó là một biểu tượng của sự kiên cường.

Và 17 năm qua, tôi không học được cách làm giàu từ Bitcoin. Nhưng tôi học được cách sống:

– Sống với hy vọng, ngay cả khi mọi thứ tồi tệ
– Sống với kiên nhẫn, khi kết quả không đến ngay
– Sống với khiêm tốn, khi thị trường dạy bạn rằng bạn không phải là thiên tài
– Và quan trọng nhất: Sống với tình yêu, không vì lợi ích, mà vì niềm tin

Bitcoin dạy tôi cách yêu một ý tưởng. Và đó, tôi nghĩ, là bài học quý giá nhất trong đời.

Bitcoin không phải là một khoản đầu tư. Không phải là một công cụ để làm giàu nhanh. Không phải là một “con số đi lên”.

Bitcoin là một ý tưởng. Một triết lý. Một niềm tin.

Niềm tin vào tự do tài chính. Niềm tin vào khả năng của cá nhân để kiểm soát tài sản của chính mình, không cần ngân hàng, không cần chính phủ, không cần bất kỳ thằng cha nào ở giữa.

Tôi đã mất $25,000 vào Mt. Gox. Tôi đã mất hàng chục nghìn USD trong các ICO lừa đảo. Tôi đã bỏ lỡ cơ hội trở thành triệu phú nhiều lần.

Nhưng tôi không hối hận.

Vì 17 năm qua đã dạy tôi nhiều thứ mà không một trường đại học nào có thể dạy:

– Sự kiên nhẫn

– Sự khiêm tốn (khi thị trường dạy bạn rằng bạn không biết gì)

– Sự kiên cường (khi mọi thứ sụp đổ và bạn vẫn đứng dậy)

– Sự hoài nghi lành mạnh (không tin vào bất cứ ai, luôn tự nghiên cứu)

– Và quan trọng nhất: Giá trị của niềm tin

Niềm tin không phải là mù quáng. Niềm tin là sự lựa chọn có ý thức để tiếp tục tin vào một điều gì đó, ngay cả khi mọi bằng chứng đang chống lại bạn.

Lời Nhắn Gửi Đến Thế Hệ Mới

Khi bạn đọc những dòng này, có lẽ thị trường đã thay đổi. Có thể Bitcoin đã lên $100,000. Hoặc xuống $20,000. Có thể một công nghệ mới đã xuất hiện và thay thế blockchain. Hoặc có thể tất cả đã sụp đổ và trở về không.

Nhưng bất kể điều gì xảy ra, tôi muốn bạn nhớ một điều:

Crypto không phải về tiền. Nó về tự do.

Tự do để chọn lựa. Tự do để kiểm soát tài sản của chính mình. Tự do để không phải tin vào bất kỳ ai, ngoại trừ toán học và mã nguồn.

Nếu bạn bước vào thị trường này chỉ vì tiền, bạn sẽ ra đi nhanh chóng, với túi rỗng và trái tim tan vỡ.

Nhưng nếu bạn bước vào vì niềm tin, vì ý tưởng, vì tương lai mà bạn muốn xây dựng, thì dù bạn có mất hết tiền, bạn vẫn sẽ giữ được điều quan trọng nhất:

Tình yêu của bạn với ý tưởng đó.

Và tình yêu, không giống như Bitcoin, không bao giờ về 0.

Nếu bạn đang đọc cuốn sách này vào năm 2025, 2026, hay bất kỳ năm nào sau đó, và bạn đang nghĩ đến việc tham gia thị trường crypto, tôi có một vài lời khuyên:

1. Đừng đầu tư tiền bạn không thể mất. Crypto là rủi ro cao. Bạn có thể mất tất cả.
2. Đừng tin vào lời hứa làm giàu nhanh. Mọi dự án hứa hẹn lợi nhuận 100% trong một tháng đều là lừa đảo.
3. Tự nghiên cứu (DYOR – Do Your Own Research). Đừng tin vào bất kỳ ai, kể cả tôi.
4. Không phải key của bạn, không phải coin của bạn. Học cách tự quản lý ví. Đừng để tiền trên sàn giao dịch lâu dài.
5. Hãy kiên nhẫn. Crypto không phải là một cuộc đua ngắn. Nó là một marathon. Người thắng không phải là người chạy nhanh nhất, mà là người không bỏ cuộc.
6. Và quan trọng nhất: Hãy yêu công nghệ, không chỉ là tiền. Nếu bạn chỉ vào crypto để kiếm tiền, bạn sẽ thất vọng và rời đi. Nhưng nếu bạn yêu ý tưởng về một thế giới phi tập trung, tự do hơn, công bằng hơn, bạn sẽ ở lại, dù thị trường có lên hay xuống.

17 Năm Nhìn Lại

Nếu tôi được quay ngược thời gian về năm 2008, được gặp lại bản thân 21 tuổi, tôi sẽ nói gì?

Tôi sẽ nói: “Hãy mua Bitcoin. Và đừng bao giờ bán.”?

Không.

Tôi sẽ nói: “Hãy sống cuộc đời của mày đi. Đừng để Bitcoin tiêu thụ mày. Đừng quên bạn bè, gia đình, tình yêu. Đừng quên sống.”

Vì đó là điều tôi hối hận nhất. Không phải là việc mất tiền. Mà là việc tôi đã bỏ lỡ quá nhiều khoảnh khắc của cuộc đời vì mải mê nhìn vào màn hình, theo dõi giá Bitcoin lên xuống.

Tôi đã bỏ lỡ sinh nhật của mẹ vì đang trade.
Tôi đã từ chối đi du lịch với bạn bè vì sợ bỏ lỡ cơ hội đầu tư.
Tôi đã chia tay với một người con gái tốt vì tôi quá bận rộn với crypto.

Giờ nhìn lại, tôi tự hỏi: Liệu 0.075 BTC còn lại có đáng giá với tất cả những gì tôi đã mất?

Câu trả lời, tôi sợ, là không.

Nhưng tôi không thể quay lại. Tôi chỉ có thể đi tiếp. Và hy vọng rằng, những người đọc câu chuyện này sẽ không lặp lại sai lầm của tôi.

Tôi bắt đầu hành trình này năm 21 tuổi, một thằng sinh viên trẻ đầy lý tưởng và ngây thơ.

Giờ tôi 38 tuổi, một người đàn ông đã trải đời, với mái tóc bạc lấm tấm và nếp nhăn khóe mắt.

Tôi không giàu. Nhưng tôi cũng không nghèo.

Tôi không thành công. Nhưng tôi cũng không thất bại.

Tôi chỉ là một kẻ điên đã yêu Bitcoin suốt 17 năm, qua thăng trầm, qua vui buồn, qua mất mát và hy vọng.

Và tôi sẽ tiếp tục yêu nó. Không phải vì nó sẽ làm tôi giàu. Mà vì nó đại diện cho một điều tôi luôn tin tưởng:

Tự do.

“Trong cuộc đời, có những thứ đáng giá hơn tiền. Nhưng trong thế giới crypto, đôi khi tiền là cách duy nhất để đo lường sự điên rồ của bạn.”

— Quỳnh, một kẻ điên đã dành 17 năm cho Bitcoin và không hối hận

KẾT LUẬN

Đóng cuốn sách này lại, tôi muốn nói với bạn một điều cuối cùng.

Bitcoin không phải là giải pháp cho mọi vấn đề. Nó không thể chấm dứt nghèo đói. Không thể loại bỏ tham nhũng. Không thể tạo ra một xã hội hoàn hảo.

Nhưng nó mang lại một thứ vô cùng quý giá: Lựa chọn.

Lựa chọn để không phải phụ thuộc vào ngân hàng. Lựa chọn để không bị lạm phát ăn mòn tiền tiết kiệm. Lựa chọn để gửi tiền cho người thân ở nước ngoài mà không bị ngân hàng trung gian lấy phí cắt cổ. Lựa chọn để tin vào một hệ thống dựa trên toán học và mã nguồn mở, thay vì tin vào các chính trị gia và CEO tham lam.

Có lẽ Bitcoin sẽ lên $100,000. Có lẽ nó sẽ về $10,000. Có lẽ nó sẽ thành công. Có lẽ nó sẽ thất bại và bị thay thế bởi một công nghệ tốt hơn.

Tôi không biết. Và tôi không còn quan tâm nữa.

Vì với tôi, Bitcoin không phải là một khoản đầu tư. Nó là một hành trình. Một hành trình đã dạy tôi về bản thân mình, về tham vọng, về tham lam, về sợ hãi, về hy vọng, và về tình yêu.

Tình yêu với một ý tưởng điên rồ rằng một ngày nào đó, con người sẽ không cần phải tin tưởng vào các tổ chức mà chỉ cần tin vào toán học.

Cho dù điều đó có xảy ra hay không, tôi đã trải qua một cuộc phiêu lưu đáng nhớ.

Và nếu bạn quyết định tham gia vào hành trình này, tôi chúc bạn may mắn.

Bạn sẽ cần nó.

“Cuối cùng, điều quan trọng không phải là bạn kiếm được bao nhiêu tiền từ Bitcoin. Mà là bạn học được gì từ hành trình đó. Và liệu bạn có đủ can đảm để tiếp tục tin vào một điều gì đó lớn hơn chính bạn.”

— Quỳnh

Tháng 10 năm 2025

Đêm nay, một đêm mùa thu Hà Nội, gió lạnh len qua khe cửa sổ, tôi ngồi nhìn những con số trên màn hình và tự hỏi: 17 năm, liệu có đáng không? Liệu một người đàn ông gần 40 tuổi, chưa có nhà, chưa có xe, chưa lập gia đình, chỉ có một ví điện tử với vài token lẻ tẻ, có thể nói mình thành công không?

Câu trả lời là không. Ít nhất, không theo cách mà xã hội định nghĩa. Nhưng nếu bạn hỏi tôi có hối hận không, tôi sẽ nói: “Có và không.”

Có, vì tôi đã lãng phí cả thanh xuân vào một thứ bay hơi như mây khói. Không, vì tôi đã sống một cuộc đời đủ đầy cảm xúc – từ niềm vui sướng khi thấy Bitcoin lên $1,000 lần đầu, đến nỗi đau tột cùng khi Mt. Gox sụp đổ và cuốn đi 50 BTC của tôi. Tôi đã khóc, đã cười, đã tuyệt vọng, đã hy vọng. Tôi đã sống với cường độ mà nhiều người không dám.

Một kẻ điên vẫn đang HODL 0.075 BTC

THE END

P.S: Nếu Bitcoin lên $1 triệu USD trong 10 năm nữa và bạn đọc lại cuốn sách này, xin đừng cười nhạo tôi vì chỉ giữ 0.075 BTC. Tôi đã cố gắng hết sức.

P.P.S: Nếu Bitcoin về $0 trong 10 năm nữa và bạn đọc lại cuốn sách này, cũng đừng cười nhạo tôi. Ít nhất tôi đã sống một cuộc đời đáng nhớ.

P.P.P.S: Không, tôi vẫn không khuyên bạn mua Dogecoin.

CREDITS:

Cuốn sách này được viết dựa trên kinh nghiệm thực tế của tác giả và dữ liệu lịch sử được nghiên cứu kỹ lưỡng từ nhiều nguồn.

Mọi sự kiện được kể đều có thật. Mọi cảm xúc đều chân thật. Mọi sai lầm đều là của tôi.

Cảm ơn Satoshi Nakamoto – dù bạn là ai – vì đã tạo ra Bitcoin.

Cảm ơn Vitalik Buterin vì đã tạo ra Ethereum.

Cảm ơn tất cả những người đã xây dựng, đóng góp, và tin tưởng vào một tương lai phi tập trung.

Và đặc biệt cảm ơn bạn – người đang đọc những dòng này – vì đã dành thời gian để lắng nghe câu chuyện của một kẻ điên.

See you on the moon. Or in the dumpster. Whichever comes first.